เวลากับการดำเนินชีวิต

โดย...พุทธทาสภิกขุ

เรื่องปีใหม่ปีเก่านี้ก็เหมือนกัน มันเป็นเรื่องที่เกี่ยวกับเวลา ถ้าเราทำไม่ดี ทำไม่ถูก มันก็เป็นความโง่ความหลง ทำให้ปีใหม่เป็นทุกข์มากไปกว่าปีเก่าก็ยังได้

เด็กๆ ไม่เป็นทุกข์เป็นร้อนอะไร มองเห็นได้ชัดๆ พอเติบโตเป็นผู้ใหญ่ รู้จักอยากโน่นอยากนี่ ทะเยอทะยานนั่นนี่มากขึ้น มันก็เป็นทุกข์มากขึ้น แล้วจะเรียกว่าปีใหม่เป็นสุขมากกว่าปีเก่าได้อย่างไร ถ้าเราเอาจิตใจของเด็กๆ มาเทียบกันดู กระทั่งถึงเด็กที่ยังอยู่ในท้องของมารดา เราพอจะเห็นได้ว่าเด็กในท้องของมารดานั้นไม่อยากอะไรเลย เพราะฉะนั้นเวลาจึงไม่มีสำหรับเด็ก หรือสำหรับจิตใจของเด็ก แต่เมื่อเด็กรู้จักต้องการนั่น ต้องการนี่ เวลาจึงจะเข้ามาเกี่ยวข้องด้วย ยิ่งต้องการมาก เวลาก็ยิ่งมีความหมายมาก จนกระทั่งจัดให้ไม่ทันก็ร้องไห้ ต้องฆ่าตัวตาย มันก็เป็นเรื่องของเวลาที่เข้ามาเกี่ยวข้องอย่างเร้นลับที่สุด

เมื่อจะให้ปีใหม่มีความสุขที่แท้จริงยิ่งกว่าปีเก่า อาตมามีความเห็นว่า ควรจะต้องจัดการกับสิ่งที่เรียกว่าเวลานี้ให้ดี ให้ถูกต้องยิ่งกว่าปีเก่า ไม่เพียงแต่ให้พรกันว่า ให้มีอะไรมากๆ ให้ได้อะไรมากๆ หรือว่าให้ยิ่งอยากอะไรมากๆ ซึ่งมีแต่จะทำให้เป็นทุกข์ยุ่งเหยิงขึ้นไปกว่าปีเก่า ถ้าจะให้ปีใหม่ขึ้นมาจริงๆ ไม่ซ้ำกับปีเก่า ก็ต้องจัดเรื่องเวลาให้ดี ปีใหม่ซ้ำกับปีเก่า บางทีจะไม่ซ้ำอย่างเดียว กลับจะซ้ำอย่างมาก คิดซ้ำแล้วยังกลับมีน้ำหนักมากกว่าปีเก่า ไม่ได้เป็นทุกข์เท่าๆ กันกับปีเก่า แต่กลับมีความทุกข์มากยิ่งขึ้นไปกว่า

ดังนี้ ทุกคนจะต้องตัดสินของตนเอง ด้วยตนเองว่า มันเป็นสุขหรือทุกข์มากกว่าปีเก่า คนอื่นจะมาช่วยดู มาช่วยรู้สึก หรือมาช่วยตัดสินให้ไม่ได้ ตนเองจะต้องดูจะต้องรู้สึก และตัดสินด้วยตนเอง และต้องฉลาดด้วย ไม่ใช่กระทำไปอย่างความโง่

แล้วต้องยุติธรรม คือไม่ลำเอียงเข้าข้างกิเลส แต่ต้องทำกันอย่างยุติธรรมไปตามหลักเกณฑ์ของพระธรรม ถ้าว่าร้อนก็ต้องว่าร้อน ถ้าเป็นทุกข์ก็ต้องว่าเป็นทุกข์ ถ้าว่ากระวนกระวาย กระสับกระส่าย ก็ต้องยอมรับว่ากระวนกระวายและกระสับกระส่าย เดี๋ยวนี้กำลังมีความกระสับกระส่ายใหม่ๆ เกิดขึ้นเหมือนกับที่มันเป็นวันปีใหม่นี้ด้วยหรือเปล่า ใช่หรือไม่?

ขอให้ลองสังเกตดูให้ดีๆ ด้วยกันทุกคน ทั้งพระ ทั้งฆราวาส ไม่ใช่ว่าเป็นพระหรือเป็นบรรพชิตแล้ว จะพ้นไปจากอำนาจของเวลา เพราะยังสังเกตเห็นอยู่ว่า แม้เป็นพระเป็นพรรพชิตแล้วก็ยังอยาก ยังทะเยอทะยานไม่แพ้ฆราวาส หรือยิ่งมากไปกว่าฆราวาสก็ยังมี เวลาไม่ยกเว้นให้ว่าสำหรับเป็นพระ หรือไม่ใช่จะแกล้งให้มีฤทธิ์ มีพิษ มีเดชมากสำหรับฆราวาส โดยเฉพาะแล้วมันเหมือนกันทั้งนั้น เพราะมันขึ้นอยู่กับความอยาก ความอยากของฆราวาส หรือว่าของบรรพชิต มันก็ล้วนแต่เป็นความอยาก เพราะตกเป็นทาสของอารมณ์ที่ตนอยาก ดังนั้นเวลาจึงกระทำต่อบุคคลเหมือนกัน ทั้งที่เป็นบรรพชิตและฆราวาส มันจึงกัดกินแม้ผู้ที่เป็นบรรพชิต เช่นเดียวกับที่กัดกินพวกที่เป็นฆราวาส

บรรพชิตจึงไม่ควรประมาทให้มากไปกว่าฆราวาส เพราะว่าตัวอยู่ในฐานะที่เป็นบรรพชิต ควรจะมีอะไรดีกว่า งดงามกว่า น่าดูกว่า หรือสูงกว่าการเป็นฆราวาส และโดยเฉพาะอย่างยิ่งเรื่องการเอาชนะเวลานี้ บรรพชิตควรจะทำตัวอย่างที่ดีให้ฆราวาสดูว่าเป็นผู้ที่ชนะเวลาได้อย่างไร

แต่ว่าเรื่องนี้ต้องเป็นสิ่งที่เข้าใจถูกต้องตามที่เป็นจริงเท่านั้น จึงจะสำเร็จประโยชน์ ถ้าสมภารเจ้าวัดดีแต่นอนเหมือนกับเวลาไม่มีค่า อย่างนี้จะเรียกว่าเป็นผู้ที่เอาชนะเวลาไม่ได้ กลับเป็นผู้พ่ายแพ้แก่เวลาอย่างใหญ่หลวง เพราะมีความอยากมากในการนอน หรือการแสวงหาความสุขจากการนอน อย่าได้ไปเข้าใจว่าคนที่ได้นอนมากๆ นั้นเป็นคนชนะเวลา คนที่นอนมากเท่าไหร่เป็นผู้พ่ายแพ้แก่เวลามากขึ้นเท่านั้น เพราะหลงใหลในการนอน จึงได้เป็นทาสของความสุขในการนอน จึงได้เป็นทาสของเวลา คนที่ให้เวลาอำนวยความสุขในการนอนให้แก่ตนดังนี้ อย่างนี้เห็นได้ชัดว่าไม่ใช่เราจะเอาชนะเวลาได้ด้วยการนอน ยิ่งนอนมากเท่าไหร่ มันก็ยิ่งพ่ายแพ้แก่เวลามากขึ้นเท่านั้น

เพราะฉะนั้นเราจะต้องจัดการอย่างอื่น คือจัดการที่จิตใจ จัดการตรงที่มีความอยาก หรือไม่มีความอยากอยู่ที่จิตใจ ให้จิตใจสงบรำงับปราศจากความอยาก เวลาจึงจะทำอะไรไม่ได้ จะตื่นอยู่ก็ตาม จะหลับอยู่ก็ตาม ถ้าปราศจากความอยากแล้ว ก็ย่อมจะเอาชนะเวลาได้ สิ่งที่จะต้องพินิจพิจารณาศึกษาให้มากที่สุด จึงอยู่ที่การเอาชนะความอยากนั่นเอง

ผู้ไม่ประมาทย่อมอยู่เหนืออำนาจของเวลา

เมื่อเป็นดังนี้ ท่านจะเห็นได้ทันทีทีเดียวว่า ใจความสำคัญทั้งหมดของพระพุทธศาสนาเรา ก็คือเรื่องเอาชนะเวลาให้ได้นั่นเอง เพราะว่าคำสอนในพระพุทธศาสนาทั้งหมดทั้งสิ้นนี้ ล้วนแต่เป็นไปเพื่อเอาชนะความอยากคือตัณหาหรือกิเลส ตัณหาอุปาทานเสียให้ได้ จะต้องเอาชนะกรรมเสียให้ได้ทั้งหมด ทุกอย่างทุกประการ จึงจะเรียกว่าชนะเวลา