สตถา เทวมนุสสานํ

ณ วันนี้เป็นวันอัฏฐมีดิถีที่ 8 ค่ำ แห่งปักขคณนา พุทธบริษัทได้มาสันนิบาตพรักพร้อมกัน เพื่อสมาทานอุโบสถศีล และฟังพระธรรมเทศนา เมื่อได้กระทำสำเร็จกิจในปฏิบัติบูชาเบื้องต้นแล้ว เบื้องหน้าแต่นี้ เป็นโอกาสที่จักสดับโอวาทคำสั่งสอนของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า

การที่มาปรารภถึงอัตภาพร่างกายให้เกิดความสังเวชสลดใจ ข้อนี้ควรจะทำในใจของตนอยู่เสมอว่า ชีวิตความเป็นอยู่ของสัตว์เป็นของไม่สู้มีอะไรที่จะเป็นหลักฐานมั่นคงนัก ซึ่งเรามีชีวิตอยู่มาได้ชั่ววันพระหนึ่งๆ ไม่มีอุปสัคเครื่องขัดข้องเท่านี้ก็ควรจะเห็นได้ว่าเป็นลาภอันสำคัญ เพราะพ้นเสียซึ่งภัยอันตรายทั้งปวง แต่เมื่อไม่มีอุปสัคเครื่องขัดข้องเช่นนี้แล้ว อย่าได้มีความประมาท

ในระหว่างวันหนึ่งๆ ให้ปรารภถึงการงานของตนและให้ปรารภถึงตน คือส่วนที่เป็นของตนจริง ของตนโดยแท้ คือทรัพย์สมบัติภายในและทรัพย์สมบัติภายนอก ก็เป็นของจำเป็นจะต้องแสวงหาประกอบกิจการงานตามหน้าที่เหมือนกัน แต่ทรัพย์สมบัติภายใน คือ ศรัทธา ศีล เป็นต้น อันนี้ก็ไม่ควรจะให้เสียเวลาเปล่าจากประโยชน์ของตน

ถ้าควรจะให้มีได้เวลาใด ก็ให้รีบทำเสียเวลานั้น ถึงวันพระหน 1 อย่างนั้น ก็ไม่ควรจะให้ขาดได้ ต้องให้มีอยู่ทุกวันไป จะมีได้เป็นครั้งเป็นคราวนั้นไม่ชอบเลย เพราะการงานอย่างอื่นยังทำได้ การงานในใจก็จะต้องทำได้เหมือนกัน

ควรมีมนสิการกระทำบ่อยๆ ทำให้มากๆ ความทำในใจเป็นทางแห่งสมาธิ ถึงจะไม่ได้นั่งเข้าฌานอะไรๆ ก็ตามเถอะ แต่อย่าปล่อยใจให้ไปยุ่งเสียเปล่า ปราศจากประโยชน์ คือให้มีเวลารักษาใจของตนไว้ เพราะถ้าใจเขาออกไปจากกายแล้ว ก็ไปหาเหตุหาผลต่างๆ มาให้ มีความยินดียินร้ายในสิ่งต่างๆ

ใจนี่แหละเป็นผู้หาเหตุหาผล ก็ถ้าหากว่า ได้ทำใจให้มีสังวรระวังด้วย และมีมนสิการในวิปัสสนาด้วย เป็นการดี ข้อนี้อย่าทอดธุระให้หมั่นตรึกตรองหมั่นทำอยู่เสมอ อันนี้เป็นกิจสำหรับผู้ที่ไม่ประมาท ถ้าผู้ใดไม่มีมนสิการในใจของตนเลย ปล่อยเสียทีเดียว อย่างนี้ก็ตกอยู่ในหน้าที่ผู้ประมาท คือเป็นผู้ขาดสติที่มีอยู่ในตน คือสติปัฏฐานนั่นเอง

เมื่อมาปรารภถึงตนว่าเป็นผู้ไม่ถาวรอะไรนัก อายุไม่ยืนนานสักเพียงไร เสมอเพียง 60-70-80 ปีก็หายาก ต่อจากนั้นจะอยู่ไปได้ก็ไม่สู้มาก ถ้าหากว่าอายุ 50 ปีแล้ว ก็ยังเหลืออีกสัก 20 ปี ถ้าได้ 60 ปี ก็คงเหลือสัก 10 ปี ถ้าผู้ที่ 70 ล่วงแล้ว ก็คงเหลืออีก 23 ปีเท่านั้น น้อยที่สุด แต่อย่างไรก็ตามเครื่องประดับสำหรับตน คือศีล คือธรรมนี้ ต้องมีประจำตนอยู่เสมอ จึงจะได้ชื่อว่าเป็นผู้ไม่ประมาท การที่ฟังโอวาทคำสั่งสอนของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็เพื่อจะกลับใจของตน ไม่ให้ไปสู่ความประมาทนั่นเอง

ความประมาทนั้นต้องเข้าใจว่าไม่ใช่เป็นของเล็กน้อย เป็นของยั่งยืน เป็นของสำหรับโลกลึกลับมาทีเดียว เป็นของเก่าแก่ ครั้นมาศึกษาในพระพุทธศาสนา ท่านสอนให้ทำใจกลับเข้ามาหาข้างในเสีย ว่าอย่าปล่อยใจให้ออกไปข้างนอก ให้เรียกกลับเข้ามาอยู่เสียข้างในอย่างเดิม กลับตรงกันข้ามเสียอย่างนี้ก็เป็นของแก้ยาก เพราะเราเคยใช้ใจให้ออกไปข้างนอกเสียพอแล้ว ซึ่งจะให้กลับเข้ามาข้างในอย่างเดิมนั้นยากเต็มที

เพราะเหตุนั้นสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า จึงเทศนาว่า ภาวิโต พหุลีกโต ให้กระทำบ่อยๆ ทำให้มากๆ คือ ทำใจนั่นแหละให้มากได้เป็นดี แต่ภาวนาๆ แปลว่า ทำให้ใจมี หรือทำให้กุศลบังเกิดขึ้นเรียกว่า ภาวนา เมื่อระลึกได้ในตนอยู่เสมออย่างนี้แล้ว จะเห็นอานิสงส์ในไม่ช้า ผู้นั้นจะรู้ตนของตนว่าได้รับความสุขความเย็นสักเพียงไรที่จะไปหาความสุขความสำราญในที่อื่นไม่พอ ต้องหาความสุขความสำราญในตนของเรานี่เองจึงจะได้เต็มที่ การที่ฟังพระธรรมเทศนาก็ประสงค์อย่างนี้แหละ

ถ้าตนเป็นผู้ฉลาดก็เป็นผู้รู้ดี เมื่อรู้ดีแล้ว ก็จะได้รับความเย็น ถ้าตนยังฉลาดไม่พอ ก็ได้รับความสุขบ้าง แต่เพียงเล็กๆน้อยๆ ถ้ารู้จริงก็จะได้รับความสุขอย่างยิ่ง เรียกว่า เอกันตบรมสุข เพราะเหตุนี้การที่จะฟังพระธรรมเทศนา ในพระพุทธคุณ ก็คือจะให้ทำใจให้มั่นคง และถือเอาเนื้อความตามที่แสดงให้ได้ความ คืออย่าง 1 ควรจะต้องรู้จักว่า สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงคุณสมบัติอย่างนี้ อีกอย่าง 1 ควรจะต้องประพฤติปฏิบัติตามให้เกิดให้มีในตนของตน จึงจะนำประโยชน์มาสู่ตนของตนได้ ถ้าหากว่าเป็นแต่ฟังรู้แต่พระพุทธคุณ ก็ชมเชยอยู่แต่พระพุทธคุณอย่างเดียวว่า สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงคุณอย่างนี้ ถ้าเช่นนั้นก็เป็นแต่ชมคุณสมบัติของพระองค์เท่านั้น หาสู้มีประโยชน์อะไรไม่

เหตุนั้นจึงต้องน้อมพระคุณอันนั้นเข้ามาสู่ตน จึงจะเป็นประโยชน์

วาระนี้จะแสดงพระพุทธคุณต่ออนุสนธิในบทว่า สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พระองค์เป็นศาสดาสั่งสอนเทพดาและมนุษย์ทั้งหลาย คำที่ว่า สตฺถา เทวมนุสฺสานํ คือพระองค์เป็นศาสดา เป็นนายหมู่ เป็นผู้นำหมู่ พระองค์เป็นหัวหน้า คือทรงศึกษาปฏิบัติจนชำนิชำนาญรู้ทางได้ทางเสีย รู้ทางดีทางชั่ว รู้จริงทุกสิ่งทุกประการ รู้ทั้งประโยชน์ชาตินี้ประโยชน์ชาติหน้า และประโยชน์อย่างสูงยิ่ง คือพระนิพพาน พระองค์ชำนิชำนาญทุกประการ เพราะสยัมภูญาณบังเกิดขึ้นในพระองค์ๆ จึงฉลาดเต็มที่ อาศัยที่พระองค์ทรงพระปรีชา จึงเป็นผู้นำสรรพสัตว์ทั้งหลายให้บรรลุธรรมได้ ผู้ที่ต้องการประโยชน์ชาตินี้ก็นำไปใช้ได้ ประโยชน์ชาติหน้าก็นำไปใช้ได้ ประโยชน์อย่างยิ่ง คือพระนิพพาน ก็นำไปใช้ได้ คงใช้ได้ทั้ง 3 ประการ

อาศัยประโยชน์ทั้ง 3 ประการนี้ พระพุทธศาสนาจึงได้ดำรงถาวรสืบมาจนทุกวันนี้ เพราะผู้ปฏิบัติอาจเห็นได้ด้วยตนเอง ประโยชน์ชาตินี้พระองค์ก็ได้แนะนำสั่งสอนแก่พุทธเวไนย เป็นต้น ว่าทรงสั่งสอนให้มีความเพียร ความหมั่นแสวงหาทรัพย์สินเงินทองและให้ฉลาดในการใช้ทรัพย์พอควรแก่ตนที่จะหาได้ และให้คบคนที่ดีเป็นมิตรสหาย อย่าไปคบพวกบาปมิตร ที่จะนำทรัพย์สมบัติให้เสื่อมสูญ คือนักเลงต่างๆ มีนักเลงเจ้าชู้ นักเลงผู้หญิง นักเลงเล่นการพนัน นักเลงสุรายาเมา เหล่านี้ ให้ละเว้นเสีย เพราะจะทำให้เสียทรัพย์ ให้คบคนที่เป็นบัณฑิต คือทำมาเลี้ยงชีพในทางสุจริตธรรม

อันนี้ก็คือชักชวนที่จะให้พุทธบริษัทมั่งคั่งสมบูรณ์เหมือนกัน ไม่ประสงค์จะให้ได้รับความยากความเข็ญใจ ประโยชน์ชาตินี้นั้นมีมาก อย่างที่สูงก็ให้เคารพปฏิบัติมารดาบิดาของตน หรือผู้ที่มีสีลาจารวัตร อุปัชฌายวัตรและอาจารวัตร เป็นต้น อย่างนี้ก็ได้รับความสุขความเย็นเหมือนกัน

ประโยชน์ชาตินี้ก็เกี่ยวกับประโยชน์ชาติหน้า เหมือนอย่าง ทาน ศีล ภาวนา ก็อาจได้รับความสุขในชาตินี้เช่นเดียวกัน และเป็นประโยชน์ชาติหน้าด้วย ส่วนประโยชน์อย่างยิ่ง คือพระนิพพาน พระองค์ก็ทรงสั่งสอน ศีล สมาธิ ปัญญา เรียกว่าไตรสิกขา อันนี้พระองค์ทรงแนะนำสั่งสอนมาก บรรดาผู้ที่มาศึกษาในสำนักของพระองค์แล้ว พระองค์ก็แนะนำให้รู้จัก ศีล สมาธิ ปัญญา นี่แหละสามารถที่จะบรรลุคุณสมบัติอย่างสูง คือ พระนิพพานได้ เพราะศีล สมาธิ ปัญญา เป็นมรรคปฏิปทา

เมื่อสิ่งใดเป็นมรรคแล้ว ย่อมได้ผล คือนิโรธ ความดับทุกข์ เมื่อดับทุกข์ได้แล้ว ก็คงเหลือแต่ความสุขความเย็น ทางที่พระองค์ได้ทรงแนะนำสั่งสอนให้ได้รับประโยชน์นั้น คือประโยชน์ชาตินี้ ประโยชน์ชาติหน้า ประโยชน์อย่างยิ่ง คือพระนิพพาน เพราะพระองค์เป็น สตฺถา เทวมนุสฺสานํ เป็นผู้นำหมู่ชักจูงให้บรรลุคุณสมบัติชั้นสูง

(อ่านต่อสัปดาห์หน้า)