ซ่อมสื่อฯเพื่อสกัดโกง

อาทิตย์ที่แล้วรู้สึกจะกระดิกหางเร็วไปหน่อย

เพราะปรากฏว่า การที่ 6 องค์กรยกกันไปยื่นจดหมายเปิดผนึกยุให้มีการออกกฎหมายควบคุมการโฆษณาประชาสัมพันธ์ของหน่วยงานของรัฐนั้น สุดท้ายไม่มีสื่อโฆษณาประชาสัมพันธ์ให้เท่าไหร่ มีแต่ออกข่าวช่องเล็กช่องน้อย หรือสื่อออนไลน์ที่ไม่ใช่สำนักข่าวหลัก ไม่รู้ข่าวนี้มันมโนสาเร่เกินไปหรืออย่างไร คราวหน้าจะยื่นอะไร เห็นทีต้องเตรียมน้ำแข็งไปเทกันให้เปรี้ยงปร้างด้วย สื่อจะได้เห็นว่าเป็นสาระ

อันที่จริง เมื่อคำนึงว่าใน 6 องค์กรที่ยกกันไปนั้นเป็นองค์กรวิชาชีพสื่อมวลชนอยู่ถึง 4 องค์กร ก็จะต้องบอกว่าการไม่เป็นข่าวนี้น่าเป็นห่วงมาก เพราะในภารกิจการต่อต้านคอร์รัปชั่นนั้น สื่อมวลชนถือเป็นหนึ่งในปัจจัยที่สำคัญที่สุด นโยบายปฏิรูปทั้งหลายนั้น นอกจากนักการเมืองแล้วก็มีแต่ประชาชนนี่แหละที่จะเป็นคนปั้นแต่งและฟูมฟักให้เกิดขึ้นได้ แล้วสิ่งที่ประชาชนปั้นแต่งจะขึ้นอยู่กับอะไร ถ้าไม่ใช่ข้อมูลทั้งหลายที่สื่อเอามากรอกหูกรอกตาประชาชนอยู่ทุกวัน

เคยมีรายงานชื่อ The Media’s Role in Curbing Corruption ของ The World Bank Institute แยกแยะบทบาทของสื่อในการต่อต้านคอร์รัปชั่นไว้หลายประการ เช่น

หนึ่ง การเปิดโปงกรณีคอร์รัปชั่นของสื่อมวลชนจะทำให้นักการเมืองหรือข้าราชการชั้นผู้ใหญ่ ต้องถูกเด้งออกจากตำแหน่งอันเนื่องมาจากแรงกดดันของประชาชน หรือการดำเนินคดีทางกฎหมาย เรื่องอย่างนี้หาตัวอย่างได้ถมเถจากประเทศในแถบอเมริกาใต้ เช่น กรณีหนังสือพิมพ์ Hoy เปิดโปงเรื่องที่ประธานาธิบดี บูคารัม ของประเทศเอกวาดอร์ เอาเงินบริจาคช่วยคนจนที่ระดมได้มาใช้ส่วนตัว จนทำให้สุดท้ายบูคารัมถูกรัฐสภาอัปเปหิออกจากตำแหน่ง หรือกรณีที่หนังสือพิมพ์ El Universal เปิดเผยเรื่องที่ประธานาธิบดี เปเรซ ของเวเนซุเอลา ยักยอกเงินกองทุนกว่า 17 ล้านเหรียญรัฐ จนนำไปสู่กระบวนการยื่นถอดถอนโดยรัฐสภา

ในทางตรงกันข้าม ประเทศที่สื่อไม่อาจทำหน้าที่อย่างนี้ เพราะถูกเซ็นเซอร์บ้าง ถูกปิดไปเลยบ้าง อย่างเช่นอินโดนีเซียในสมัยซูฮาร์โตนั้น คอร์รัปชั่นก็จะงอกงามนโยบายเฮงซวยอะไรก็เป็นไปได้ทั้งหมด เช่น ลูกหลานของซูฮาร์โตสามารถเป็นเจ้าของกิจการสารพัดของประเทศตั้งแต่การปลูกกานพลูไปจนกระทั่งทางด่วนหรือโทรคมนาคมได้ โดยไม่ต้องตอบคำถามสื่อ จนสุดท้ายก็นำมาซึ่งหายนะทางเศรษฐกิจและการเมืองของประเทศ

สอง สื่อมีส่วนช่วยให้องค์กรที่มีหน้าที่ปราบปรามคอร์รัปชั่นแข็งแรงและมีประสิทธิผลดี โดยแม้บางครั้งสื่อเพียงรายงานผลการทำงานขององค์กรเหล่านี้อย่างเป็นกิจวัตร (Routine) สม่ำเสมอ ไม่ได้ถึงกับเปิดโปงชี้ตัวคนทำผิดได้ชัดๆ แต่ก็พอกับการทำให้ประชาชนจับจ้องกวดขันการทำงานขององค์กรเหล่านี้ได้ เพียงเท่านั้นก็ส่งผลดีต่อเนื่องอย่างมากมาย คือ หนึ่ง สายตาจับจ้องประชาชนจะช่วยทำให้การแทรกแซงองค์กรเหล่านี้จากภาคการเมืองเกิดได้ยากขึ้น และ สอง เวลามีคนรู้เห็นเหตุการณ์คอร์รัปชั่นคนก็พร้อมจะยอมเสี่ยงให้ข้อมูลกับทางการมากขึ้น เพราะรู้ว่าสื่อคอยกระตุ้นสังคมวงกว้างให้ตื่นตัวและยืนอยู่ข้างตน ไม่ได้เล่นแต่ข่าวโง่ๆ ให้ตนสู้อยู่คนเดียว

สาม สื่อที่เป็นอิสระ ไม่ได้ไม่เสียกับใคร ย่อมอยู่ในฐานะที่จะเห็นได้ชัดว่ากฎหมายต่างๆ ในประเทศนั้น ตรงไหนยังบกพร่อง หรือเป็นจุดอ่อนให้เกิดการคอร์รัปชั่น และช่วยแนะนำทางแก้ให้ได้ สุดท้ายอาจทำให้องค์กรที่เกี่ยวข้องรับลูกไปพิจารณาแก้ไขกฎหมายหรือช่องโหว่ต่างๆ ตามที่สื่อแนะจริงๆ เช่น หนังสือพิมพ์ Miami Heralds ที่เคยออกซีรี่ส์บทความวิเคราะห์เชื่อมโยงการคอร์รัปชั่นในละตินอเมริกากับระบบธนาคารของสหรัฐ จนสุดท้ายทำให้เกิดการแก้ไขกฎหมายควบคุมธนาคารเพื่อปิดช่องโหว่ตามที่บทความชี้เป้า

สี่ แม้ในบางครั้งการเอาผิดทางกฎหมายอาจเกิดไม่ได้ทันที แต่สื่อก็อาจทำในสิ่งที่กฎหมายทำไม่ได้ คือ สร้างกระแสการต่อต้านรัฐบาลในการเลือกตั้ง ในที่สุดอาจทำให้นักการเมืองโกงๆ ไม่มีตำแหน่งจะอยู่ทั้งๆ ที่กฎหมายยังเอาผิดไม่ได้นี่แหละ เช่น กรณี สส.พรรคคอนเซอร์เวทีฟของนายกฯ จอห์น เมเจอร์ ของอังกฤษ เคยรับเงินจากนักข่าวของ Sunday Times ที่ปลอมตัวมาเพื่อแลกกับการทำการบางอย่างในสภาให้เป็นประโยชน์แก่คนบางกลุ่ม จนก่อให้เกิดกระแสความรังเกียจรัฐบาลของจอห์น เมเจอร์ โดยทั่วไป และทำให้พอถึงเวลาเลือกตั้งปุ๊บ โทนี แบลร์ ก็ได้ชัยชนะไปอย่างถล่มทลายเอาง่ายๆ

ท้ายที่สุด บทบาทในการต้านคอร์รัปชั่นของสื่อยังอาจอยู่ในรูปของการให้ข้อมูลที่จำเป็นต่างๆ กับประชาชน หรือองค์กรภาคประชาสังคมอย่างเพียงพอที่จะทำให้ทุกคนมีส่วนร่วมในการถกเถียงสาธารณะเพื่อปกป้องผลประโยชน์ของตัวเองได้อย่างมีความหมาย เพราะที่ใดที่กลุ่มผลประโยชน์ครบทุกกลุ่มถกเถียงได้ ที่นั้นก็จะมีการจัดสรรทรัพยากรอย่างบิดเบือนเพราะคอร์รัปชั่นได้ยาก เพราะทุกคนเขาจับตาดูอยู่

อย่างไรก็ตาม การถือที่สื่อจะสามารถมีบทบาทในการต่อต้านคอร์รัปชั่นอย่างนี้ได้ ก็แต่ด้วยปัจจัยรายล้อมที่ถึงพร้อม ตั้งแต่ความเป็นอิสระจากการถือครองของรัฐ การมีช่องทางเข้าถึงข้อมูล การมีเสรีภาพในการแสดงออก การได้รับการฝึกทักษะในฐานะนักข่าวเจาะ (Investigative Journalist) เรื่อยไปจนถึงกระบวนการควบคุมคุณภาพและจรรยาบรรณกันเองขององค์กรวิชาชีพสื่อ

แต่บอกตามตรง พอได้เห็นความไม่รู้ร้อนรู้หนาวของสื่อต่างๆ ต่อการยื่นจดหมายเปิดผนึก ซึ่งแท้ที่จริงจะช่วยปลดสื่อออกจากบังเหียนการควบคุมของรัฐแล้ว ก็รู้สึกว่าการไปฝากความหวังไว้กับสื่อบางทีมันก็เลื่อนลอยเต็มทีเหมือนกัน