กิเลสเพียงดังเนิน

เรื่องของกิเลสนั้นในพระพุทธศาสนาได้มีการเปรียบเทียบไว้หลายอย่าง ในอนังคณสูตรและอรรถกถาได้อธิบายถึงเรื่องกิเลสเปรียบประดุจเนินไว้น่าสนใจ ในพระสูตรนี้เป็นการสนทนาของพระสารีบุตรกับพระมหาโมคคัลลานะ ขอยกมาเล่าสู่กันฟังบางส่วนโดยสรุปดังนี้

อังคณะ แปลว่า “เนิน” ท่านพระสารีบุตร กล่าวว่า ท่านผู้มีอายุ คำว่า อังคณะนี้เป็นชื่อของอกุศลธรรมชั่วช้า มีความปรารถนาเป็นอารมณ์ เป็นผู้เป็นไปกับด้วยกิเลสเพียงดังเนิน ชื่อว่ามีกิเลสเพียงดังเนิน บรรดากิเลสเพียงดังเนิน ได้แก่ ราคะ กิเลสเพียงดังเนิน ได้แก่ โทสะ กิเลสเพียงดังเนิน ได้แก่ โมหะ กิเลสเพียงดังเนิน

ความโกรธ คือ ความน้อยใจเป็นเนิน เธอจะเป็นผู้โกรธเคือง ได้แก่ ถูกความโกรธครอบงำด้วย จะเป็นผู้น้อยใจ คือ ถูกความเสียใจครอบงำด้วย (ความโกรธและความน้อยใจทั้งคู่ชื่อว่าเนิน) ความขุ่นเคือง สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ความน้อยใจสงเคราะห์เข้าในเวทนาขันธ์

ความโกรธนั้น ถ้าไม่พิจารณาด้วยดี ย่อมเกิดได้กับปุถุชนทั่วไปไม่เว้นแม้กับทั้งพระทั้งโยม ในพระสูตรนี้ก็ได้แสดงไว้หลายกรณี ในเรื่องที่เกิดขึ้นมีตัวอย่างเช่น ภิกษุโกรธ ภิกษุอีกรูปหนึ่งผู้เป็นพระเถระเป็นพหูสูตเป็นผู้มีศีล จึงเป็นที่รักที่เคารพนับถือ พระเถระได้รับสักการะ และได้รับการถวายปัจจัย 4 อันประณีต แต่ภิกษุรูปที่โกรธนั้นไม่พอใจ คิดว่าถ้าไม่มีพระเถระรูปนี้ ภิกษุและคฤหัสถ์ทั้งหลายก็จะต้องทำสักการะต่อเราคนเดียว ดังนี้เป็นต้น

ความโกรธ ความอิจฉาคนอื่นนั้น พระสูตรนี้ท่านยกเรื่องของภิกษุผู้พยายามปกปิดกิเลสของตน เปรียบไว้ว่า

เพศบรรพชาของคนคนนี้ เช่นกับถาดทองสัมฤทธิ์ที่สะอาด การละอิจฉาวจรยังไม่ได้เปรียบเหมือนการวางซากศพไว้ การกลบเกลื่อนอิจฉาวจรไว้ (อิจฉาวจร แปลว่า ความประพฤติริษยา) ด้วยการอยู่ป่าเป็นประจำของภิกษุรูปนั้น เป็นต้น เหมือนกับการเอาถาดทองสัมฤทธิ์ใบอื่นครอบไว้ การไม่ทำสักการะเป็นต้น ของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เพราะเห็นอิจฉาวจรของภิกษุนั้น โดยไม่เอื้อเฟื้อถึงธุดงค์มีการอยู่ป่าเป็นวัตร เป็นต้น เหมือนกับความไม่พอใจของคน เพราะเปิดถาดทองสัมฤทธิ์แล้วเห็นซากศพ

ท่านพระสารีบุตรได้สรรเสริญการอยู่ป่าเป็นประจำ (เป็นการรักษาธุดงค์ประเภทหนึ่ง) และยกย่องการละอิจฉาวจร (ละความอิจฉาซึ่งเป็นอกุศลในหมดโทสะประเภทหนึ่ง)

เปรียบเสมือนการนำข้าวสาลีหุงชั้นดีใส่ลงในถาดทองสัมฤทธิ์ การปิดคือการละอิจฉาวจร ด้วยการอยู่ป่าเป็นวัตร หรืออยู่วัดท้ายบ้าน เป็นต้น เป็นสมุฏฐานแห่งความปรารถนาน้อย เหมือนการครอบด้วยถาดสัมฤทธิ์ใบอื่น การกระทำสักการะของเพื่อนพรหมจารี เพราะไม่ยินดีการอยู่วัดภายในหมู่บ้าน เป็นต้น แล้วละอิจฉาวจรได้เหมือนความพอใจของคน เพราะได้เปิดถาดทองสัมฤทธิ์เห็นข้าวสาลีหุงชั้นดีนั่นเอง

ในพระสูตรนี้ยังได้กล่าวถึงลักษณะของบุคคลโดยสรุปว่า บางคนมีอังคณกิเลสก็รู้ตามความเป็นจริง คนประเภทนี้เหมือนถาดทองที่เปื้อน เมื่อเจ้าของนำมาจากร้านก็รู้ว่าเปื้อนจึงคอยขัดถูและระวังฝุ่นละออง คนเช่นนี้สุดท้ายย่อมบริสุทธิ์ได้ แต่คนที่มีอังคณกิเลสแล้วกลับไม่รู้ตามความเป็นจริงว่าตนมีอังคณกิเลสอยู่ในภายใน ก็เหมือนคนได้ถาดทองเปื้อนแต่ไม่รู้ ก็ไม่ใส่ใจขัดถู สุดท้ายถาดก็ยิ่งเศร้าหมองเป็นสนิมมากขึ้น

ส่วนคนบางคนแม้ไม่ได้เกิดความโกรธ ขุ่นเคือง น้อยเนื้อต่ำใจ แต่ประมาทไม่รู้ตามความเป็นจริง ก็จะมุ่งเห็นแต่สุภนิมิต คือเห็นว่างาม ก็เป็นพวกเพลิดเพลินปล่อยใจไป ราคะ โมหะ โทสะ ย่อมเกิด เหมือนผู้ที่ได้ถาดทองที่สะอาด แต่กลับปล่อยไม่เช็ดถู สุดท้ายถาดนั้นก็หมองและเป็นสนิม ส่วนบุคคลที่แม้ไม่เกิดความโกรธ ความขุ่นเคือง แต่ก็รู้ตามความเป็นจริง ไม่มนสิการสุภนิมิต ไม่หลงติดเพลิดเพลินว่างาม เป็นผู้ไม่ประมาท รู้ว่าตนยังมีกิเลส มีความเพียรพยายามในทางที่ถูกที่ควร เหมือนกับคนได้ถาดทองสะอาดมาจากร้าน แล้วก็หมั่นขัดสีดูแลไม่ให้ฝุ่นละอองจับ ถาดทองนั้นก็จะสะอาดหมดจดยิ่งขึ้น

จะเห็นได้ว่ากิเลสนั้นอยู่ที่ใจ หากไม่พยายามลดละ แม้จะกระทำความดี แม้โดยการบวช หรือจะถือวัตรปฏิบัติที่เคร่งครัด เช่น ถือธุดงค์อยู่ป่าเป็นวัตร หรือการห่มจีวรที่เศร้าหมอง ก็เสมือนกับยังมีสิ่งที่น่ารังเกียจเช่นกับซากศพ ซึ่งแม้จะหุ้มอยู่ในถาดทองสองใบก็ตาม ดังนั้นไม่ว่าจะอยู่ในเพศฆราวาสหรือภิกษุ ก็ควรพยายามสำรวจตรวจตราจิตใจของตนอยู่เสมอ เมื่อทราบว่ายังมีเนินคือกิเลสอยู่ ก็ต้องศึกษาและปฏิบัติ เพื่อนำไปสู่การลดละ จะได้งามและบริสุทธิ์ ทั้งภายนอกและภายใน... ควรแก่การเคารพสักการะอย่างแท้จริง