อีกแง่มุมของบอลโลก

ฟุตบอลโลกที่บราซิลจบลงไป 23 สัปดาห์แล้ว ผมคงไม่ต้องพูดถึงผลการแข่งขัน เพราะทราบกันดีอยู่แล้ว แต่ที่อยากจะพูดถึงคือ ด้านเศรษฐกิจ สังคม และการบริหารจัดการ

กล่าวกันว่า การจัดการแข่งขันกีฬานานาชาติอย่างฟุตบอลโลกหรือโอลิมปิกเป็นดาบ สอง คม คือเป็นได้ทั้งโอกาสในการพัฒนาประเทศแบบก้าวกระโดด หรือมิฉะนั้นก็กลายเป็นโศกนาฏกรรมครั้งใหญ่

สำหรับบราซิล ความท้าทายไม่ได้อยู่ที่ฟุตบอลโลกอย่างเดียว แต่บราซิลจะเป็นเจ้าภาพกีฬาโอลิมปิก 2016 ในอีก 2 ปีข้างหน้าด้วย

คนที่มีบทบาทมากที่สุดในการช่วยให้บราซิลได้เป็นเจ้าภาพมหกรรมกีฬาที่ยิ่งใหญ่ถึง 2 ครั้งในเวลาไล่เลี่ยกันคือ หลุยส์ อินาซิโอ ลูลา ดา ซิลวา หรือลูลา อดีตประธานาธิบดี 2 สมัยระหว่างปี 20032011

ลูลาเป็นนักการเมืองที่ป๊อปปูลาร์ที่สุดคนหนึ่งในประวัติศาสตร์ของบราซิล ผมยังจำภาพเมื่อ 78 ปีก่อนได้ เขาออกมารณรงค์หาเสียงสนับสนุนบราซิลด้วยตัวเองอย่างไม่ลดละ จนได้ใจคนเกือบทั้งโลก

บราซิลภายใต้การนำของลูลาในขณะนั้น ถ้าใช้ภาษาชาวบ้านก็ต้องเรียกว่ากำลังคึกสุดขีด ชาวบราซิลเชื่อว่าประเทศของเขาสมควรจะยิ่งใหญ่ แต่ที่ล้มลุกคลุกคลานในอดีต เป็นเพราะความผิดพลาดในการบริหารจัดการ เป็นครั้งแรกในรอบหลายสิบปีที่เขาได้ผู้นำอย่างลูลา ที่จะนำพาประเทศไปสู่ความก้าวหน้าอย่างแท้จริง

สัญญาณเศรษฐกิจในขณะนั้นดีมาก จีดีพีขยายตัว 4.5% ต่อปี เงินเฟ้อต่ำ เงินเรียลมั่นคงและมีเสถียรภาพ ช่องว่างระหว่างคนรวยกับคนจน ซึ่งกว้างมาก และแต่ไหนแต่ไรเป็นปัญหาที่แก้ไม่ตก เริ่มมีแนวโน้มลดลง ตลอดจนบทบาทของบราซิลในสังคมโลกก็ดูโดดเด่นขึ้น

อนาคตของบราซิลกำลังสดใส ลูลา บอกว่า ฟุตบอลโลกจะนำคุณประโยชน์มาให้นานัปการ

แต่บราซิลในอีก 7 ปีต่อมา ไม่ได้เป็นอย่างที่ชาวบราซิลคาดหวัง เศรษฐกิจตกอยู่ในภาวะถดถอย จีดีพีหดตัวมา 2 ไตรมาสติดต่อกัน

เศรษฐกิจที่แต่ไหนแต่ไรใหญ่ที่สุดในละตินอเมริกากำลังถูกเม็กซิโกท้าทาย คาดกันว่าเม็กซิโกจะแซงหน้าบราซิลภายในปี 2022

เมื่อ 7 ปีก่อน ชาวบราซิล 4 ใน 5 สนับสนุนการจัดฟุตบอลโลก มาถึงต้นปีนี้ จำนวนคนสนับสนุนเหลือไม่ถึงครึ่ง โดยมีถึง 55% ที่เชื่อว่าฟุตบอลโลกเป็นผลเสียกับประเทศชาติมากกว่าผลดี

ผมขอไล่เรียงความผิดพลาดและความล้มเหลวต่างๆ ที่เกิดขึ้นให้ฟังเป็นข้อๆ ดังนี้

หนึ่ง บราซิลทุ่มเททรัพยากรและงบประมาณจำนวนมหาศาลในการเตรียมการแข่งขัน ทั้งในการสร้างและปรับปรุงสนามกีฬา ถนนหนทาง รถไฟใต้ดิน สนามบิน ท่าเรือ และอื่นๆ

งบประมาณที่ใช้ไปรวมทั้งสิ้นประมาณ 1.3 หมื่นล้านเหรียญสหรัฐ แพงที่สุดในประวัติศาสตร์ของการจัดการแข่งขันฟุตบอลโลก

แต่ที่เลวร้ายยิ่งกว่าคือ เป็นที่รับรู้กันทั่วไปว่า มีการทุจริตคอร์รัปชั่นอย่างมโหฬาร โดยหลายคนชี้นิ้วไปที่ลูลาว่า มีส่วนทำให้เกิดความไม่โปร่งใสในการคัดเลือกตัวผู้รับเหมาและการกำหนดราคาก่อสร้าง

ถ้าจะเปรียบ ก็ต้องบอกว่า น้องๆ โครงการรับจำนำข้าวของเราเลยทีเดียว

สอง แต่เดิมรัฐบาลบอกว่า งบประมาณส่วนใหญ่จะใช้ในการสร้างและปรับปรุงสาธารณูปโภค จะไม่เกิดการสูญเปล่า จบการแข่งขันแล้วก็ยังใช้ประโยชน์ต่อไปได้ ส่วนสนามแข่งขันจะดึงเอกชนเข้ามาลงทุน

เอาเข้าจริงหาคนมาร่วมลงทุนไม่ได้ ต้องใช้งบประมาณถึง 4,000 ล้านเหรียญสหรัฐ ในการสร้างและปรับปรุง 12 สนามที่ใช้ในการแข่งขัน ค่าก่อสร้างก็แพงกว่าที่ประเมินไว้แต่เดิมถึง 3 เท่า

สนามที่ได้ชื่อว่าทำให้เกิดความสูญเสียทางเศรษฐกิจมากที่สุดมีชื่อว่า อารีนา อเมโซเนีย ใช้เงินไป 300 ล้านเหรียญสหรัฐ เพียงเพื่อใช้แข่งขันรอบแรก 4 นัด หลังจากนั้นก็คงแทบไม่มีประโยชน์ใช้สอยอีก เพราะมีความจุ 42,000 คน ในขณะที่การแข่งขันกีฬาท้องถิ่นที่ผ่านมา อย่างมากก็มีคนเข้าร่วม 1,000 คน

ก่อนการแข่งขัน ฟีฟ่าโวยวายหลายครั้งเรื่องความล่าช้าและความไม่พร้อมของบราซิล ทำให้รัฐบาลยิ่งทุ่มเทให้กับสนามแข่งขันเพื่อให้เสร็จทันกำหนด สาธารณูปโภคอื่นๆ ถูกละเลย ตัวอย่างเช่น โครงการรถไฟความเร็วสูงเชื่อมรีโอเดจาเนโรกับเซาเปาโล 5 ปีก่อนรัฐบาลยังบอกว่าจะเสร็จทัน แต่ถึงวันนี้ก็ยังอยู่บนแผ่นกระดาษ วันเริ่มใช้งานถูกเลื่อนออกไปเป็นปี 2020

สาม รัฐบาลทุ่มเทให้กับฟุตบอลโลกจนละเลยงานด้านสังคม เช่น การศึกษาและสาธารณสุข ทำให้ก่อนการแข่งขันมีชุมนุมประท้วงไม่เอาฟุตบอลโลก แต่ขอให้ลงทุนด้านสวัสดิการสังคมแทน

ปัญหาสังคมที่สำคัญประการหนึ่งคือ เรื่องสิทธิมนุษยชน มีการบังคับเคลื่อนย้ายประชาชนที่อาศัยอยู่ในพื้นที่จัดการแข่งขัน โดยประมาณว่ามีประชาชนที่โดนผลกระทบทั่วประเทศ 170,000 คน

เสียงบ่นและเสียงร้องเรียนมีทั้งเรื่องให้ค่าขนย้ายไม่เพียงพอ ที่ใหม่ไกลเกินไปและยังไม่พร้อมสำหรับเป็นที่อยู่อาศัย ให้เวลาเตรียมตัวน้อย โดยบางกรณีบอกให้รู้ตัวล่วงหน้าไม่กี่ชั่วโมงก่อนการรื้อถอน

นอกจากนี้ ยังมีกรณีผู้รับเหมาถือโอกาสละเลยเรื่องสิทธิมนุษยชนของคนงาน โดยการบังคับให้ทำงานเกินเวลาบ้าง จ่ายค่าจ้างไม่ครบบ้าง ให้สวัสดิการไม่เพียงพอบ้าง รวมทั้งมีปัญหาเรื่องความปลอดภัยในสถานที่ทำงาน

สี่ เพื่อให้ได้รับเลือกเป็นเจ้าภาพ บราซิลต้องยอมรับเงื่อนไขต่างๆ ของฟีฟ่า ซึ่งหลายเรื่องประชาชนไม่เห็นด้วยหรือโดนผลกระทบโดยตรง เช่น เรื่องค่าตั๋วที่แพงมาก จนคนบราซิลส่วนใหญ่ไม่มีโอกาสเข้าไปดูในสนาม

แม้แต่การถ่ายทอดสดทางทีวีตามบาร์ ซึ่งคนที่เข้าไปดูในสนามไม่ได้ชอบไปรวมตัวกัน ฟีฟ่าก็จำกัดว่าต้องขออนุญาตก่อน และต้องขายเฉพาะเครื่องดื่มของสปอนเซอร์

บราซิลต้องยอมแก้กฎหมายหลายฉบับ ทั้งที่เกี่ยวกับภาษี เกี่ยวกับการมีส่วนร่วมในการจัดการแข่งขันของธุรกิจ และเกี่ยวกับการจำหน่ายเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ในสนาม

ห้า แม้จะทุ่มเทงบประมาณลงไปมหาศาล แต่นอกจากสาธารณูปโภคจะไม่พร้อม สนามแข่งขันเอง ถึงจะใช้งานได้ แต่ก็อยู่ในลักษณะกวาดขยะเข้าไปซ่อนไว้ใต้พรม

นักข่าวที่แอบเข้าไปสำรวจสถานที่ก่อนพิธีเปิดไม่กี่วัน รายงานว่าเห็นสายไฟระเกะระกะ เฟอร์นิเจอร์และวัสดุก่อสร้างกองไว้ไม่เป็นระเบียบ หลังคาบางสนามยังสร้างไม่เสร็จ อัฒจันทร์บางแห่งเป็นแบบชั่วคราวไม่แข็งแรง และยังไม่ผ่านการทดสอบรับน้ำหนัก และที่สำคัญคือ ระบบรักษาความปลอดภัยหละหลวมมาก

โชคดีที่ตลอดการแข่งขันไม่มีอุบัติเหตุขนาดใหญ่ ไม่มีปัญหาฝนฟ้า และไม่มีการก่อวินาศกรรม

ข้อสุดท้าย รัฐบาลและหน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง ต่างสวดมนต์วิงวอนให้ทีมบราซิลประสบความสำเร็จ คว้าแชมป์ได้เป็นสมัยที่ 6 เพราะเชื่อว่าความปีติที่จะเกิดตามมา จะช่วยกลบเสียงร้องเรียน เสียงประท้วง ความผิดพลาด และความล้มเหลวต่างๆ ทั้งหมด

ไม่ต้องบอก ทุกคนก็รู้ว่า ในรอบรองชนะเลิศ บราซิลแพ้เยอรมนีอย่างยับเยินเพียงใด