ศาลประชาชน

รัฐธรรมนูญปี 2550 ซึ่งบังคับใช้ในปัจจุบัน มักจะถูกวิจารณ์ว่าเป็นเครื่องมือให้เกิดการฟื้นตัวของ“ระบอบอำมาตยาธิปไตย” (Bureaucratic Polity) โดยองค์กรอิสระเหล่านี้ คือ ศาลปกครอง ศาลรัฐธรรมนูญ และคณะกรรมการป้องกันและปราบปรามการทุจริตแห่งชาติ (ป.ป.ช.)

แต่แนวคิดที่ไม่เห็นด้วยกลับมองว่า องค์กรอิสระที่เป็นผลพวงของรัฐธรรมนูญปี 2550 เหล่านี้ เป็นมาตรการที่ได้ผล เพื่อไม่ให้นักการเมืองที่โกงกินมีบทบาท พวกข้าราชการที่ฉ้อฉล และบรรดาบริษัทธุรกิจที่ละโมบ มีบทบาทน้อยลง

ในช่วงต้นปี 2556 ขณะที่มีการถกเถียงเรื่องความล้มเหลวในการแก้ไขรัฐธรรมนูญของรัฐบาล วัฒนา เมืองสุข สส.ระบบบัญชีรายชื่อ พรรคเพื่อไทย ได้เสนอว่า ควรให้องค์กรอิสระมีน้อยลง และที่สำคัญเขาเห็นว่าศาลประชาชนและศาลรัฐธรรมนูญไม่ควรมีอยู่ต่อไป

ช่วงล่าสุด เมื่อวันที่ 30 ม.ค.ที่ผ่านมา หนังสือพิมพ์รายงานว่า จารุพงศ์ เรืองสุวรรณ รักษาการรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย กล่าวว่า “องค์กรอิสระต่างๆ ที่ใครกำลังใช้เพื่อสร้างปัญหาให้แก่รัฐบาลนั้น...ผมสามารถบอกได้เลยว่าไม่มีทาง”

ขณะเดียวกับที่ ปลอดประสพ สุรัสวดี รักษาการรองนายกรัฐมนตรี ผู้อยู่เบื้องหลังโครงการป้องกันน้ำท่วมที่ไร้สาระ มูลค่า 3.5 แสนล้านบาท อาจจะฝันร้ายกับบทบาทขององค์กรอิสระนี้เช่นกัน

หนึ่งในจุดที่น่าสนใจในระบบกฎหมายไทย ที่อธิบายโดย Asian Human Right Commission ว่า “สร้างปัญหา” เห็นควรต้องปรับปรุงทั้งหมดในแง่ทางการ

ศาลปกครองสูงสุดและศาลรัฐธรรมนูญมีแรงบันดาลใจ โดยสิทธิเรียกร้องในปี 2417 ที่เปิดโอกาสให้ประชาชนสามารถร้องทุกข์ต่อพระมหากษัตริย์ได้ ถ้าหากพวกเขาถูกทำร้ายโดยองค์กรของรัฐหรือเจ้าหน้าที่ของรัฐ แรงบันดาลใจมีการวางลูกมาถึงรัฐธรรมนูญฉบับของประชาชนปี 2540 และอย่างไม่เป็นทางการกำลังมีการวางลูกมาถึงกึ่งศาลประชาชน ผู้ปกป้องสุดท้ายสิทธิของประชาชน และผู้ปกป้องภายใต้สถานการณ์ล้อมปราบโดยกองกำลังฝ่ายรัฐ

ตามการเผยแพร่ทางความคิดของรัฐธรรมนูญปี 2540 ซึ่งได้รับการยอมรับว่าเป็นรัฐธรรมนูญที่ก้าวหน้าที่สุด มีการประกาศใช้ศาลปกครองในปี 2542 และเริ่มปฏิบัติงานในเดือน มี.ค. 2545 พร้อมทั้งมีการเพิ่มความแข็งแกร่งโดยการจัดตั้งศาลปกครองภูมิภาคอีก 7 แห่ง เพื่อง่ายต่อประชาชนที่ยากจนเข้าร้องเรียนความเดือดร้อนของตน

วิสัยทัศน์อันสูงส่งของศาลปกครอง คือ การแก้ไขความขัดแย้งทางการปกครอง ผดุงความยุติธรรม ด้วยให้เกิดดุลยภาพระหว่างสิทธิประชาชน เมื่อประชาชนทั่วไปได้รับความเสียเปรียบจากหน่วยงานของรัฐ ใช้ความสามารถหาหลักฐานและเตรียมการทางกฎหมาย การใช้ระบบไต่สวนซักถามมากๆ มีคุณค่าในการสร้างความยุติธรรมมากกว่า

แม้ว่าเราไม่มีทางจำกัดปัญหาสิ่งแวดล้อมต่างๆ ได้ ศาลปกครองค่อยๆ ประสบความสำเร็จอย่างสูงแก่ประชาชนที่ได้รับผลเสียหายจากบาป หรือการกระทำโดยองค์กรของรัฐ ตัวอย่างคือ

ในปี 2552 ศาลปกครองกลางตัดสินยึดเงินนับพันล้านเหรียญสหรัฐจากโครงการลงทุนปิโตรเคมีที่นิคมฯ มาบตาพุด จ.ระยอง ตามมาด้วยการร้องทุกข์โดยกลุ่มชุมชนและนักเคลื่อนไหวด้านสิ่งแวดล้อม ที่นำโดย Stop Global Warming Association Thailand การร้องทุกข์ต่อรัฐบาล ซึ่งละเลยอย่างง่ายๆ ต่อเงื่อนไขของรัฐธรรมนูญ ในการจัดตั้งหน่วยงานอิสระเพื่อทบทวนโครงการต่างๆ ที่ได้สร้างผลเสียต่อสุขภาพและสิ่งแวดล้อม

ม.ค. 2556 ศาลปกครองสูงสุดได้พิจารณาให้ความยุติธรรมต่อชาวหมู่บ้านคลิตี้ที่ จ.กาญจนบุรี ที่ได้ความทุกข์ทรมานมานาน เหยื่อของสารพิษที่มาจากการกำจัดสารพิษในโครงการของบริษัท Lead Concentrate Co. ศาลสั่งให้กรมควบคุมมลพิษจ่ายค่าทดแทนแก่ชาวบ้าน และหาทางกำจัดสารตะกั่ว

แต่กรณีที่ช่วยบอกความก้าวหน้าแก่เรา คือ ในเดือน มิ.ย. 2556 ศาลปกครองกลางสั่งให้รัฐบาลดำเนินการ “รับฟังความเห็นสาธารณะ” ในโครงการป้องกันน้ำท่วม 3.5 แสนล้านบาท มีผลให้แช่แข็งแผนการดำเนินงานการสร้างเขื่อนมากกว่า 20 แห่ง ระงับสิ่งที่เรียกว่า Flood Way อีก 2 แห่ง ซึ่งรัฐบาลเร่งลงนามสัญญาออกแบบและก่อสร้างที่ไม่ค่อยโปร่งใส และไม่มีการมีส่วนร่วมจากชุมชนที่ได้รับผลกระทบจากโครงการนี้ถึง 36 จังหวัด

รักษาการรองนายกรัฐมนตรี ปลอดประสพ ตอบโต้ความพยายาม “รับฟังความคิดเห็นสาธารณะ” ไปเป็นการ “ประชาสัมพันธ์” โครงการ แทนที่จะใช้โอกาสที่เป็นจริงจากชุมชนที่ได้รับผลกระทบแสดงความคิดเห็นของตน เป็นอีกครั้งหนึ่งของบทบาทอันสำคัญของศาลปกครองในการปกป้องสิ่งแวดล้อม และด้วยผู้เชี่ยวชาญจำนวนมากเสนอว่า โครงการป้องกันน้ำท่วม 3.5 แสนล้านบาท จะทำให้ประเทศชาติลำบาก

ที่คืบหน้ามาก คือ การให้ศาลปกครองได้รับการพิจารณาผลกระทบสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดน (Trans Border) เมื่อวันที่ 3 พ.ย.ที่ผ่านมา ในการประชุมศาลด้านสิ่งแวดล้อม ASEAN รองประธานศาลปกครองสูงสุด วิชัย ชื่นชมพูนุท ได้รายงานว่า ปัญหาสิ่งแวดล้อมไม่มีพรมแดน และพิบัติภัยจากสภาพสิ่งแวดล้อมเกิดขึ้นในประเทศหนึ่ง และมีผลกระทบต่อประเทศเพื่อนบ้าน

ผลที่มีในขณะนี้ คือ “ความหิวโหยพลังงาน” ของไทย ซึ่งกระตุ้นนักลงทุนและธนาคารไทยในการพัฒนาโครงการพลังงานในประเทศเพื่อนบ้าน อาจทำให้เกิดพิบัติภัยสิ่งแวดล้อมในประเทศเหล่านั้น และไทยด้วย

ชาวบ้าน จ.น่าน หวาดกลัวมลพิษที่มาจากโครงการถ่านหินลิกไนต์เมืองหงสา ข้ามจากชายแดน สปป.ลาว ซึ่งจะเริ่มในปี 2558 ผลกระทบร่วมต่อชุมชนไทย ที่หน่วยงานรัฐบาลไทยสนับสนุนโครงการเขื่อนพลังน้ำไซยะบุรี สปป.ลาว ศาลปกครองโต้แย้งว่าเป็นเขื่อนแรกของแม่น้ำโขงตอนล่าง จะเป็นเหตุคุกคามต่อวิถีชีวิต ความมั่นคงทางอาหาร และระบบนิเวศ ที่มีผลต่อแม่น้ำ อาจเกิดภัยพิบัติต่อกัมพูชาและเวียดนาม

นักสังเกตการณ์นานาชาติกำลังคาดหวังต่อศาลปกครองไทย จะตอบสนองเชิงบวกการท้าทายผลกระทบสิ่งแวดล้อมข้ามพรมแดน วางมาตรการใหม่ให้รับผิดชอบสิ่งแวดล้อมก่อนจะมีการรวมตัวเป็นประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน หรือ AEC 2015 แม่น้ำโขง มาตรการป้องกันเรียกร้องให้รัฐบาล สปป.ลาว ที่ปฏิบัติฝ่ายเดียวในข้อตกลง Mekong 1995 ซึ่งอนุญาตให้มีองค์กรเดียวจัดการพัฒนาอย่างยั่งยืนลุ่มแม่น้ำโขงตอนล่าง โดย สปป.ลาว สนับสนุนให้เริ่มโครงการก่อสร้างเขื่อนไซยะบุรี แม้ว่ามีการคัดค้านอย่างมากจากกัมพูชาและเวียดนาม

การต่อสู้ของประชาชนกับ Lord Vader ?? บริษัท ช.การช่าง ปตท. และบริษัท EGCO โดยการสนับสนุนเงินกู้จากธนาคารไทยพาณิชย์ ธนาคารกรุงเทพ ธนาคารกสิกรไทย ธนาคารกรุงไทย กระทบต่อคนไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนาม เกือบ 60 ล้านคน

ปี 2556 ในการประชุมนานาชาติว่าด้วยเขื่อนและภัยต่อความมั่นคงทางอาหารในแม่น้ำโขง ผมถูกถามว่า “คุณจะหยุดยั้งฝ่ายไทยในการสร้างเขื่อนอย่างไร”... น่าเศร้า! ผมเชื่อว่าคนทั่วไปหวังพึ่งต่อไปไม่ได้อีกแล้วสำหรับรัฐบาลและรัฐสภาที่มาจากการเลือกตั้ง ว่าจะปกป้องวิถีชีวิตของประชาชนคนยากไร้ที่มีแต่สองมือเปล่าได้

เราได้ให้ความสำคัญต่อศาล และ Judicial Activism ของศาลประชาชน ยังคงจรรโลงความยุติธรรมต่อคนเหล่านั้น

คนที่วันนี้ไม่เคยมี “เสียง”