มงคลจากความเคารพ (2)

อาทิตย์ที่แล้วเรื่องของความเคารพนั้นเป็นมงคล เพราะเป็นเหตุบรรลุความเป็นผู้ไม่เสื่อม จากคุณ มีสมถะและวิปัสสนา หรือจากมรรคและผล ทั้งจะไม่บรรลุมรรคผลที่ตนยังไม่บรรลุก็หามิได้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุมีพระศาสดาเป็นที่เคารพ (สตฺถุคารวตา) 1 มีพระธรรมเป็นที่เคารพ (ธมฺมคารวตา) 1 มีความเคารพในพระสงฆ์อย่างแรงกล้า (สงฺฆคารวตา) 1 มีความเคารพในสมาธิ (สมาธิคารวตา) 1 มีความเพียรเคารพยิ่งในสิกขา (สิกฺขาคารวตา) 1 มีความเคารพในความไม่ประมาท (อปฺปมาทคารวตา) 1 มีความเคารพในปฏิสันถาร (ปฏิสณฺฐารคารวตา) 1 ไม่ควรเพื่อจะเสื่อม ตั้งอยู่ในที่ใกล้พระนิพพานทีเดียว”

อาทิตย์นี้ขอนำรายละเอียดของความเคารพทั้ง 7 นี้มาคุยกัน

1) มีพระศาสดาเป็นที่เคารพ (สตฺถุคารวตา) หมายถึง ความเคารพในพระศาสดา

2) มีพระธรรมเป็นที่เคารพ (ธมฺมคารวตา) หมายถึง ความเคารพในโลกุตรธรรม 9 คือ มรรค 4 ผล 4 นิพพาน 1

3) มีความเคารพในพระสงฆ์อย่างแรงกล้า (สงฺฆคารวตา) หมายถึง ความเคารพในพระสงฆ์

เพื่อให้เข้าใจเรื่องความเคารพในพระรัตนตรัย อรรถกถาได้ยกตัวอย่าง ลักษณะความไม่เคารพในพระรัตนตรัย

การไม่เคารพในพระศาสดา กรณีที่พระศาสดาเสด็จปรินิพพานแล้ว คือ ไม่ไปไหว้พระเจดีย์ ทำอคารวกรรมทุกอย่าง (เช่น จงกรมในที่สูงกว่าที่ประทับ สวมรองเท้า เป็นต้น) ในที่เป็นที่ทอดพระเนตรเห็นของพระศาสดาในที่เป็นที่ปรากฏแห่งเจดีย์ การไม่เคารพในธรรม คือ เมื่อเขาป่าวร้องการฟังธรรม ไม่ไปโดยเคารพ การไม่เคารพในสงฆ์ คือ ภิกษุใด อันพระเถระไม่เชื้อเชิญแสดงธรรมกล่าวปัญหา เดิน ยืน นั่ง เบียดเสียดเหล่าภิกษุผู้แก่ เมื่อไม่เคารพแม้ในภิกษุรูปเดียว ก็เป็นอันว่าทำความไม่เคารพในสงฆ์

4) มีความเคารพในสมาธิ (สมาธิคารวตา) ภิกษุไม่ยังสมาบัติ 8 ให้เกิดขึ้นหรือไม่ทำความพยายามเพื่อต้องการยังสมาบัติ 8 นั้นให้เกิดขึ้น ชื่อว่า ผู้ไม่เคารพในสมาธิ

5) มีความเพียรเคารพยิ่งในสิกขา (สิกฺขาคารวตา) ภิกษุไม่ยังสิกขา 3 (ศีล สมาธิ ปัญญา) ให้บริบูรณ์

6) มีความเคารพในความไม่ประมาท (อปฺปมาทคารวตา) ภิกษุไม่พอกพูนธรรมที่มีความไม่ประมาทเป็นลักษณะ

7) มีความเคารพในปฏิสันถาร (ปฏิสณฺฐารคารวตา) ภิกษุไม่กระทำปฏิสันถารแม้ทั้งสองอย่าง ชื่อว่า ไม่เคารพในปฏิสันถาร

ปฏิสันถาร 2 ประการ คือ อามิสปฏิสันถาร และธัมมปฏิสันถาร โดยธัมมปฏิสันถารเป็นยอด เรื่องของปฏิสันถารนั้นท่านกล่าวว่า โลกสันนิวาสเป็นช่องด้วยเหตุ 2 อย่าง คือ ด้วยอามิสอันตนไม่ได้ 1 ด้วยธรรมอย่างนั้น 1 การปกปิด คือ การอุดช่องคือรู คือ ที่แตกร้าว อันมีอยู่ในระหว่างตนและบุคคลอื่น เพราะไม่ได้อามิสและธรรม ชื่อว่า ปฏิสันถาร

ถ้าจะกล่าวให้ฟังเข้าใจง่ายๆ อามิสปฏิสันถาร คือ ไม่ถือเอาส่วนเลิศเพื่อตน ก็คือการให้แบ่งปัน เช่น การเชื้อเชิญต้อนรับแขก เช่น ภิกษุอาคันตุกะ ด้วยข้าวน้ำ การให้เสนาสนะ การสงเคราะห์ด้วยปัจจัย 4 แม้จะเป็นคนจร คนเข็ญใจ เป็นโจร (มีตัวอย่างย่อๆ คือ โจรจะมาปล้นพระเจดีย์ แต่พระท่านได้ให้อามิสปฏิสันถารแก่โจร มีข้าวน้ำ โจรได้บริโภคแล้วจึงเลื่อมใสเปลี่ยนใจเป็นรักษาวิหารแทน) หรือเป็นอิสรชน ภิกษุก็ควรทำปฏิสันถาร

ธัมมปฏิสันถาร คือ การบอกซึ่งธรรม ไม่เฉพาะการสอนธรรม หรือการตอบข้อธรรมที่สงสัย แต่รวมไปถึงสิ่งพึงกระทำต่างๆ ตามพระวินัย เช่น ผู้ควรอุปสมบท พึงให้อุปสมบท ผู้ควรบรรพชา พึงให้บรรพชา การให้อัพภาน วุฏฐานะ มานัต และปริวาส ตามวิธีในพระวินัย โดยจะต้องไม่เป็นไปเพื่อประสงค์ลาภและสักการะ จึงเป็นธัมมปฏิสันถาร

ปฏิสันถารสองอย่างนี้ ย่อมทำลาภที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ย่อมทำลาภที่เกิดขึ้นแล้วให้มั่นคง ย่อมรักษาชีวิตของตนไว้ได้ในที่ที่มีความรังเกียจ ดังเช่นเรื่องของโจรที่ได้ยกตัวอย่างไว้