15 ปี นับนกที่ดอยอินทนนท์

นักดูนกทั้งหลายกระดี๊กระด๊าเป็นพิเศษ ต่างชักชวนกันไปส่องกล้องล่องไพรตามภูเขาดงดอยตามอุทยานแห่งชาติ เนื่องจากอากาศหนาวเยี่ยงนี้รู้กันดีว่าเป็นไฮซีซั่นของการดูนก เนื่องจากนกนับร้อยนับพันชนิดทั้งนกอพยพ นกท้องถิ่นพากันออกมาตีปีกอวดสีสันกันอย่างคึกคัก

เร็วๆ นี้วันที่ 89 ก.พ. กิจกรรมสำคัญบนปฏิทินคนดูนกกำลังกลับมาอีกครั้ง ปีนี้เป็นปีที่ 15 แล้วของงานนับนกประจำปี ดอยอินทนนท์ 2557 หรือ Inthanon Census 2014 จัดโดยชมรมอนุรักษ์นกและธรรมชาติล้านนา

ทุกปีเหล่าบรรดานักดูนกทั้งมือชั้นเทพ มือใหม่ รุ่นใหญ่ รุ่นเล็ก จะชักชวนกันมาอย่างเงียบๆ จำนวนไม่มากทว่าอบอุ่น มุ่งหน้าสู่ดอยอินทนนท์ จ.เชียงใหม่ เพื่อส่องกล้องดูนก นับจำนวน เพื่อสำรวจความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศบนดอยที่ได้ชื่อว่าสูงที่สุดในประเทศไทย

นพ.รังสฤษฎ์ กาญจนะวณิชย์ หรือหมอหม่องของพี่ๆน้องๆ ประธานชมรมอนุรักษ์นกและธรรมชาติล้านนา ยิ้มแย้มอารมณ์ดีพลางบอกว่า วัตถุประสงค์หลักของงานนี้เพื่อติดตามแนวโน้มประชากรของนกในอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์ ติดตามการเปลี่ยนแปลงความสมบูรณ์ระบบนิเวศดอยอินทนนท์โดยใช้นกเป็นดัชนีชี้วัด และสร้างฐานข้อมูลให้กับอุทยานแห่งชาติดอยอินทนนท์เพื่อใช้ในการจัดการอุทยานฯ อย่างยั่งยืน

ตลอดเวลากว่าสิบห้าปีที่ผ่านมา กิจกรรมนี้ได้ความร่วมมือและน้ำใจมากมายจากอาสาสมัครนักดูนกจากทั่วประเทศมาช่วยกันกระจายสำรวจนกทั่วอุทยาน นับเป็นการศึกษาติดตามสถานภาพประชากรนก โดยอาสาสมัครที่ทำมาต่อเนื่องยาวนานที่สุดในประเทศ

 

การศึกษาประชากรนกนั้น นอกจากจะช่วยติดตามสถานภาพของนก เพื่อนำข้อมูลมาใช้ในการจัดการในเชิงอนุรักษ์ได้แล้ว ความชุกชุมของนกยังเป็นตัวชี้วัดสุขภาพ นั่นคือความอุดมสมบูรณ์และความปกติสุขของระบบนิเวศและสภาพแวดล้อมได้เป็นอย่างดียิ่ง การศึกษาในระยะยาวเช่นนี้จะมีคุณค่ายิ่งๆ ขึ้น หากทำอย่างต่อเนื่องเป็นระยะเวลานานๆ ทำให้เราสามารถเห็นการเปลี่ยนแปลงของสถานภาพและของถิ่นการกระจายพันธุ์ของนกประจำถิ่นและนกอพยพร่วม 400 ชนิดที่พบบนดอยอินทนนท์

คนที่ไม่ใช่นักดูนกอาจงุนงงสงสัยว่าเหตุใดต้องมีการสำรวจประชากรนก การนับนกจะช่วยเรื่องการอนุรักษ์นกได้อย่างไร หมอหม่องบอกว่านกเป็นตัวแทนที่สำคัญของระบบนิเวศ เราสามารถใช้นกเพื่อเป็นดัชนีชี้วัดการเปลี่ยนแปลงของสภาพแวดล้อมได้เป็นอย่างดี การบันทึกข้อมูลการพบเห็นนกและการนับจำนวนอย่างเป็นระบบ จึงเป็นเสมือนกุญแจสำคัญในการทำงานดูแลและปกป้องธรรมชาติ

กิจกรรมนับนกที่ดอยอินทนนท์เปรียบเสมือนการจดบันทึกสถิติ โดยใช้ความหลากหลายของนกมาวัดไข้สิ่งแวดล้อม วัดความอุดมสมบูรณ์ของระบบนิเวศน์ โดยให้อาสามัครนักดูนกทั้งหลายเข้ามามีส่วนร่วม

“สิบห้าปีที่ผ่านมา จากสถิติเราพบว่าจำนวนลดลงอย่างช้าๆ นกหลายชนิดที่เคยมีในหลายจุดเริ่มหายไปเพราะถูกรบกวนมนุษย์ เช่น นกเปลือกไม้ที่หากินมอส เฟิร์น หนีไปเพราะต้นไม้ถูกโค่น นกหางรำหางยาว นกมุดน้ำที่เคยปรากฏตัวตามริมธารน้ำตกก็ไม่ค่อยพบเห็นแล้ว ส่วนหนึ่งมาจากผลกระทบจากธุรกิจการท่องเที่ยว นอกจากนี้ยังมีสาเหตุจากการใช้สารเคมีกำจัดศัตรูพืช และภาวะโลกร้อน

นพ.รังสฤษฎ์ บอกว่า ฤดูหนาวบนดอยอินทนนท์ถือเป็นช่วงพีกที่สุดที่เราอาจได้เห็นนกมากกว่า 400 ชนิด ทั้งนกประจำถิ่นและนกอพยพ จากทั้งหมดที่มีในประเทศไทยทั้งหมด 1,117 ชนิด ความพิเศษที่หลายคนรอคอยคืออาจได้เห็นนกหายากชนิดที่ร้อยปีจะอพยพมาสักครั้ง เช่น นกเดินดงคอดำ

โดยปกติแล้วการสำรวจในลักษณะนี้ หากต้องว่าจ้างผู้ชำนาญในการจำแนกชนิดนกเป็นจำนวนมากมายหลายนับร้อยคน คงต้องใช้งบประมาณมหาศาล แต่ด้วยจิตอาสาของชาวนักดูนก ทำให้มีกำลังผู้เชี่ยวชาญมากพอที่จะร่วมสำรวจครอบคลุมพื้นที่สำคัญต่างๆ ได้ทั่วถึงภายใน 2 วัน ทำให้ได้ข้อมูลที่มีความถูกต้องสมบูรณ์มากขึ้น

นอกจากนี้ ยังได้เป็นโอกาสที่นักดูนกหน้าใหม่หน้าเก่าได้มาพบปะสังสรรค์เรียนรู้แลกเปลี่ยน พูดคุยภาษานกกันในบรรยากาศชื่นมื่นของป่าเมฆบนดอยที่สูงที่สุดในประเทศไทย

“เห็นได้ว่ามีคนหนุ่มสาวเข้ามาร่วมเยอะมากขึ้นในทุกๆ ปี น่าชื่นใจที่คนรุ่นใหม่สนใจเรื่องธรรมชาติวิทยา”

ประธานชมรมอนุรักษ์นกและธรรมชาติล้านนา ทิ้งท้ายด้วยท่าทางอิ่มอกอิ่มใจ