เจ้าจอมมารดาวาด ในราชกาลที่ 5 (ตอน1)

เจ้าจอมมารดาวาด ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (สกุลเดิม กัลยาณมิตร) เกิดเมื่อวันอังคาร ขึ้น 7 ค่ำ เดือน 7 ปีมะแม จุลศักราช 12-21 ตรงกับวันที่ 7 มิ.ย. 2402 เป็นธิดาของนายเสถียรรักษา (เที่ยง) ปลัดวังซ้าย คหบดีรามัญชาวหงสาวดี กับพระนมปริก ธิดาของพระยาอิศรานุภาพ (ขุนเณรน้อย) ที่เกิดแต่ท่านขำ พระนมปริกผู้เป็นมารดาของเจ้าจอมมารดาวาด ได้รับความไว้วางพระราชหฤทัยให้ถวายพระนมสมเด็จพระราชโอรสพระราชธิดาในสมเด็จพระเทพศิรินทรามาตย์ มาทั้ง 4 พระองค์ คือ สมเด็จเจ้าฟ้าจุฬาลงกรณ์ สมเด็จเจ้าฟ้าจันทรมณฑลโสภณภควดี สมเด็จเจ้าฟ้าจาตุรนต์รัศมี และสมเด็จเจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ เมื่อสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินีประสูติพระราชโอรสองค์ที่ 4 พระนมปริกก็มีธิดาคนหนึ่งชื่อวาด คุณวาดจึงได้เป็นผู้ร่วมพระนมเดียวกันกับสมเด็จเจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงค์

ครั้นเมื่อสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินีเสด็จสวรรคตแล้ว นายเสถียรรักษาและพระนมปริกผู้เป็นบิดามารดาของคุณวาด จึงนำบุตรสาวซึ่งยังเยาว์วัยเข้าไปถวายทูลกระหม่อมแก้ว (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาสุดารัตนราชประยูร) พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งก็ทรงเมตตาชุบเลี้ยงให้ความรักใคร่สนิทสนม จนกระทั่งคุณวาดเจริญเติบโต ได้เข้ารับราชการเป็นข้าราชสำนักฝ่ายในสนองพระเดชพระคุณพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้เป็นเจ้าจอมและเจ้าจอมมารดาในที่สุด

ความผูกพันระหว่างพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกับเจ้าจอมมารดาวาดนั้น นอกจากจะเกิดจากพระนมปริกแล้ว การที่พระราชโอรสและพระราชธิดาทั้ง 4 พระองค์ของสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี ได้รับการอภิบาลอยู่ในสำนักเดียวกันกับคุณวาด คือ สำนักของทูลกระหม่อมแก้ว ทำให้ทรงรู้จักสนิทสนมกับเจ้าจอมมารดาวาดมาแต่ยังทรงพระเยาว์ อีกทั้งบรรพชนของเจ้าจอมมารดาวาด เป็นทั้งราชนิกุลรัชกาลที่ 3 และราชนิกุลในรัชกาลที่ 5 เพราะเชื้อสายของพระยาอิศรานุภาพ (ขุนเณรน้อย) ที่เป็นสตรีส่วนใหญ่จะเข้ารับราชการเป็นข้าราชสำนักฝ่ายใน จะเห็นได้ว่าในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เชื้อสายของพระยาอิศรานุภาพ ชื่อ พู่ ทิม สิน สัมฤทธิ์ เอม และปริก ล้วนได้เป็นพระพี่เลี้ยงและพระนมในพระเจ้าลูกยาเธอ พระเจ้าลูกเธอในสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินีทุกคน ทำให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีความผูกพันกับคุณวาดอย่างเงียบๆ ตลอดมา เจ้าจอมมารดาวาดมีพระเจ้าลูกยาเธอหนึ่งพระองค์ คือ พลเอกพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบุรฉัตรไชยากร กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน ต้นราชสกุลฉัตรไชย

จากคำบอกเล่าของหม่อมเจ้าหญิงกาญจนฉัตร (ฉัตรไชย) ศุขสวัสดิ์ ซึ่งเป็นหลานย่าของเจ้าจอมมารดาวาด ได้ทรงเล่าประทานนายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล ว่า หน้าที่ของเจ้าจอมมารดาวาด คือ เป็นพนักงานพระภูษา ทำหน้าที่จัดเปลี่ยนฉลองพระองค์และผ้าทรง นับเป็นหน้าที่ที่รับใช้สนองพระเดชพระคุณใกล้ชิดติดพระองค์ แสดงให้เห็นถึงความสนิทสนมแน่นแฟ้นของทั้งสองฝ่าย

เล่ากันว่า วิธีการจัดเครื่องฉลองพระองค์ของเจ้าจอมมารดาวาดก็คือ ท่านจะยกผ้าทรงออกมากองเป็นตั้งสูง เพื่อถวายให้ทรงเลือก ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ก็จะตรัสสัพยอกล้อเลียนเสมอๆ ว่า “ยังกับแขกขายผ้า” การล้อเลียนนี้ก็ทรงล้อเลียนเทียบเคียงกับเรื่องราวที่ลึกซึ้งที่ทรงรู้กันกับเจ้าจอมมารดาวาด เพราะบรรพบุรุษสายมารดาของเจ้าจอมมารดาวาดนั้น มีสายสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับสายสกุลแขกสุนีวัดหงส์ วัดหนังจากเมืองพัทลุง (คำบอกเล่าเน้นไปทางสายสกุลแขก แต่เชื้อสายทางพระยาอิศรานุภาพ (ขุนเณรน้อย) ผู้เป็นตาของเจ้าจอมมารดาวาดนั้น เกี่ยวข้องกับสกุลอำมาตย์รามัญ (หงส์ทอง) สกุลชาวสวนวัดหนัง แขกชาติสุนีพัทลุง (สกุล ณ พัทลุง) และราชสกุลกรุงทวาราวดี (กรุงเก่า) ด้วย) จึงนับเป็นคำล้อเลียนที่รู้เฉพาะระหว่างท่านทั้งสอง แสดงให้เห็นชัดถึงพระเมตตาและความสนิทสนมเป็นพิเศษที่ได้พระราชทานแก่เจ้าจอมมารดาวาด โดยที่ไม่มีหลักฐานเอกสารปรากฏ จะมีก็แต่ความทรงจำที่ประทับแน่นในจิตใจ โดยเฉพาะเจ้าจอมมารดา และได้ถ่ายทอดความทรงจำนี้สู่ลูกหลาน ซึ่งนับวันสิ่งที่ได้เล่าไว้นี้ อาจจะถูกลืมเลือนและสูญหายไปตามกาลเวลา

หน้าที่สำคัญอีกหน้าที่หนึ่งของเจ้าจอมมารดาวาด คือ การขับร้องเพลงกล่อมพระบรรทม พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีภารกิจที่หนักหน่วงยิ่งนักในภาวะที่ประเทศหมิ่นเหม่ต่อการสูญเสียเอกราชอธิปไตย พระราชภารกิจที่ทรงปฏิบัติล้วนมีเอกราชและความอยู่รอดของชาติเป็นเดิมพัน ข้าราชการสำนักฝ่ายในต่างก็รับรู้ถึงความเหนื่อยยากทั้งพระวรกายและพระหฤทัยของพระองค์ จึงต้องพยายามทุกวิถีทางที่จะทำให้ทรงพระสำราญ ทรงคลายทุกข์กังวลจากพระราชภารกิจ โดยเฉพาะเวลาเสด็จเข้าที่บรรทม เพราะจะทรงบรรทมยาก นอกจากถวายงานนวดงานพัดแล้ว ยังต้องมีการขับร้องเพลงกล่อมพระบรรทมด้ว

(อ่านต่อสัปดาห์หน้า)