2557ได้เวลาทบทวนกฏหมายสิ่งแวดล้อม

โดย...ธนวัฒน์ เพ็ชรล่อเหลียน

สถานการณ์สิ่งแวดล้อมตลอดปี 2556 ยังมีภาพของความขัดแย้งระหว่างชุมชนและรัฐในหลายพื้นที่ กรณีที่เห็นชัดที่สุดคือ กรณีน้ำมันรั่วใน จ.ระยอง การเดินรณรงค์คัดค้านเขื่อนแม่วงก์และการทำประชาพิจารณ์โครงการน้ำ 3.5 แสนล้านบาท

สาแหรกปัญหาทั้งหมด อาภา หวังเกียรติ ผู้ช่วยคณบดีวิทยาลัยวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยรังสิต มองว่า เกิดจากความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มทุนกับภาครัฐที่เป็นเนื้อเดียวกัน กฎหมายที่ล้าหลังไม่เท่าทันอุบัติการณ์ และความคลุมเครือในทิศทางการพัฒนาชาติ ล้วนเป็นปัจจัยรุกเร้าให้ปัญหาขยายวงออกไปอย่างไม่มีที่สิ้นสุด

ขณะที่แนวโน้มในปี 2557 จะได้เห็นประชาชนจะใช้สิทธิทางกระบวนการยุติธรรมตามที่รัฐธรรมนูญให้อำนาจไว้มากขึ้น จะเห็นการยื่นฟ้องร้องศาลระงับโครงการต่างๆ ในหลายพื้นที่ทั่วทั้งประเทศ

ในส่วนของประเด็นเกี่ยวกับกฎหมาย อาภา ขยายความว่า รัฐมักดำเนินการโดยอ้างกฎหมายที่ล้าหลังและไม่อนุวัตไปตามรัฐธรรมนูญที่เปลี่ยนแปลงไป เช่น นิคมอุตสาหกรรมจัดตั้งได้ง่ายมาก แค่เอาความเป็นไปได้เรื่องที่ดินและคอนเซปต์โครงการไปเสนอ หากการนิคมฯ ดูแล้วว่าไม่ไปขัดกับกฎหมายอื่นก็สามารถประกาศเป็นเขตนิคมฯ ได้เลย เพราะระเบียบของการนิคมฯ ไม่ได้ระบุไว้ว่าต้องมารับฟังความเห็นของชาวบ้านก่อน

อย่างไรก็ตาม รัฐธรรมนูญกำหนดไว้ว่า หากโครงการกระทบต่อชุมชนต้องมาจัดรับฟังความคิดเห็นกันก่อน ปัญหาก็คือ ฝั่งผู้ลงทุนกับรัฐจะอ้างกฎหมายของตัวเอง ฝั่งประชาชนก็จะอ้างสิทธิตามรัฐธรรมนูญ สุดท้ายก็ต้องไปให้ศาลตัดสิน

อาภา มองว่า หากปรับแก้กฎหมายให้สอดรับกันตั้งแต่ต้นทาง ปัญหาเหล่านี้ก็จะไม่เกิดขึ้น เข้าใจว่าเงื่อนไขของกระบวนการทำให้เป็นไปได้ยาก แต่อย่างน้อยถ้าแก้ไขให้สอดคล้องกับรัฐธรรมนูญได้จะดีขึ้น

อีกประเด็นคือ บทบาทของภาครัฐที่แยกไม่ออกกับกลุ่มทุน เพราะรัฐเองก็ส่งเสริมอุตสาหกรรมจนเสมือนว่ารัฐกลายเป็นส่วนหนึ่งของทุนเอง หรือหากมองในภาพกว้างเรื่องทิศทางการพัฒนาประเทศ ขณะนี้รัฐมองว่าควรพัฒนาอุตสาหกรรมขนาดใหญ่โดยไม่คำนึงถึงผลกระทบและความเป็นธรรม สุดท้ายรัฐกับทุนกลายเป็นกลไกเดียวกันที่ร่วมกันเร่งเอาทรัพยากรมาใช้และทำลายสิ่งแวดล้อมไปพร้อมๆ กัน

นักสิ่งแวดล้อมรายนี้บอกอีกว่า การพัฒนาของเทคโนโลยีที่ก้าวล้ำและการสื่อสารที่ครอบคลุม ทำให้กลุ่มทุนดำเนินกิจการอย่างสะดวกและง่ายดายมากยิ่งขึ้น ประกอบกับนโยบายแห่งรัฐที่เปิดช่องเอื้อไว้อยู่แล้วด้วย ภาพการรุกคืบในช่วง 35 ปีนี้จึงดูเหมือนจะรุนแรงอย่างที่ไม่เคยเป็นมา

อย่างไรก็ดี ใช่ว่าภาครัฐจะก้าวหน้าเพียงฝ่ายเดียว เพราะชาวบ้านก็ตื่นตัวขึ้นเช่นกัน เนื่องจากปัจจุบันตัวอย่างของปัญหาสิ่งแวดล้อมชัดเจนจับต้องได้ ไม่ว่าจะเป็นผลกระทบที่เกิดขึ้นกับชุมชนของตัวเอง ชุมชนใกล้เคียง หรือกระทั่งจากชุมชนที่เคยเกิดปัญหาใหญ่มาแล้วและผลกระทบยังต่อเนื่องมาจนถึงนาทีนี้ เช่น แม่เมาะ จ.ลำปาง มาบตาพุด จ.ระยอง คลิตี้ จ.กาญจนบุรี ประกอบกับเทคโนโลยีและการสื่อสารที่ทันสมัย ซึ่งช่วยสร้างองค์ความรู้และถอดบทเรียนให้กับชาวบ้านได้อย่างทันทีทันใด

อาภา มองว่า ได้เวลากลับมาทบทวนกันแล้วว่าทิศทางการพัฒนาในประเทศไทยควรไปทางไหน และอยากเห็นหน่วยงานรัฐยอมรับสิทธิชุมชนที่บัญญัติไว้ในรัฐธรรมนูญและริเริ่มแก้ไขกฎหมายให้อนุวัตตามรัฐธรรมนูญ

“ตอนนี้ชาวบ้านเรียนรู้ที่จะใช้สิทธิของตัวเองแล้ว เหลือแต่ภาครัฐเท่านั้น ขอเพียงแค่ยอมรับสิทธิและริเริ่มที่จะแก้กฎหมายก็ถือว่าเพียงพอแล้ว”