ถอดบทเรียน อลหม่าน"ทีวีดิจิตอลโลก"

โดย...นันทิยา วรเพชรายุทธ

ในวันนี้ คนไทยทั่วประเทศจะได้ร่วมลุ้นโฉมหน้าใหม่ของประวัติศาสตร์วงการโทรทัศน์ไทยกับการประมูลทีวีดิจิตอลครั้งแรก เพื่อเปลี่ยนโฉมทีวีไทยจากการใช้ระบบอะนาล็อก ไปสู่ระบบดิจิตอลโดยสมบูรณ์กันแล้ว

ไม่ว่าจะเห็นด้วยหรือมองว่าเป็นเรื่องยุ่งยาก แถมยังต้องมีค่าใช้จ่ายที่ผู้บริโภคต้องแบกรับพ่วงตามมา ทว่าการเข้าสู่ยุคของทีวีดิจิตอลก็เป็นเรื่องที่ “ไม่อาจหลีกเลี่ยงได้” ของเทคโนโลยีที่พัฒนาไปอย่างไม่หยุดยั้งทั่วโลก ราวกับทีวีสีที่เข้ามารับช่วงต่อจากยุคทีวีขาวดำ

การเปลี่ยนสู่ยุคดิจิตอล หรือส่งผ่านเสียงและวิดีโอโดยใช้สัญญาณดิจิตอลคุณภาพสูง แทนที่การรับส่งสัญญาณเชิงเส้นในระบบอะนาล็อกนั้น จะให้ประโยชน์มากกว่าทั้งในแง่การจัดสรรคลื่นความถี่ที่จะมีช่องสัญญาณมากขึ้น จากเดิมฟรีทีวีไม่ถึง 10 ช่อง ก็จะเพิ่มขึ้นเป็น 24 ช่อง สามารถนำช่องสัญญาณเดิมไปทำประโยชน์ให้หน่วยงานของรัฐหรือสาธารณะ และลดปัญหาคุณภาพการออกอากาศ เพราะการรับสัญญาณใหม่นั้นจะคมชัดแจ่มแจ้ง หรือไม่ก็จอดับไปเลยแบบไม่มีทางสายกลาง

ที่สำคัญก็คือ จะช่วยลดการผูกขาด เพิ่มช่องทางการแข่งขันเพื่อประโยชน์ของผู้บริโภค ซึ่งนอกจากการแข่งขันที่ว่านี้จะให้ทางเลือกผู้ชมมากขึ้นแล้ว ยังอาจนำไปสู่การพัฒนาคุณภาพของวงการทีวีตามมา

อย่างไรก็ดี หากถอดบทเรียนช่วงการเปลี่ยนผ่านเข้าสู่ยุคทีวีดิจิตอลของโลก โดยเฉพาะจากประเทศยักษ์ใหญ่ในอุตสาหกรรมจอแก้วอย่างสหรัฐ ก็จะพบว่า เรื่องนี้ไม่ได้นำมาซึ่งความก้าวหน้าเพียงอย่างเดียว แต่ยังรวมไปถึงความสับสนอลหม่านของคนหลายล้าน ค่าใช้จ่ายที่เพิ่มขึ้นกว่าแสนล้าน และการแข่งขันที่ตามมาอย่างดุเดือดของธุรกิจทีวี

สหรัฐเปลี่ยนจากระบบอะนาล็อกเข้าสู่ยุคทีวีดิจิตอลอย่างเต็มตัวในเดือน มิ.ย. 2009 ทว่ากว่าจะถึงเส้นตายดังกล่าวนั้น สภาคองเกรสสหรัฐได้ผ่านการเลื่อนเส้นตายมาแล้วถึง 3 ครั้ง ในช่วง 3 ปี หลังจากที่เคยกำหนดเส้นตายเดิมไว้ในเดือน ธ.ค. 2006 เนื่องจากอุปสรรคที่ประดังประเดเข้ามาพร้อมกันในหลายด้าน

ตลอดช่วงเวลา 3 ปีกว่าจะถึงจุดเปลี่ยนครั้งใหญ่ รัฐบาลสหรัฐต้องดำเนินการต่างๆ หลายขั้นตอนเพื่อพยายามให้การเปลี่ยนผ่านเป็นไปอย่างราบรื่นมากที่สุดเท่าที่จะทำได้ ทั้งการเตรียมการในด้านเทคนิค การเตรียมวงเงินอุดหนุน และการสื่อสารกับประชาชนหลายล้านคนอย่างต่อเนื่อง ซึ่งถือเป็นเรื่องที่ยากที่สุด

ในด้านการเงินนั้น ประชาชนต้องเป็นผู้แบกรับค่าใช้จ่ายที่เกิดขึ้น โดยมีทางเลือก 3 ทาง คือ 1.ซื้อทีวีเครื่องใหม่ที่มีจูนเนอร์รับสัญญาณในตัว 2.ติดเคเบิลทีวีโดยจ่ายเป็นรายเดือน และ 3.ซื้อกล่องแปลงสัญญาณ ซึ่งเป็นทางเลือกที่ประหยัดที่สุดและมีผู้เลือกวิธีนี้มากที่สุด แม้จะใช้ได้ 1 กล่องต่อ 1 เครื่องก็ตาม

รัฐบาลสหรัฐได้เข้าให้การอุดหนุนเพื่อให้ประชาชนเข้าถึงบริการ ด้วยการออกคูปองมูลค่า 40 เหรียญสหรัฐ ทำให้สามารถซื้อกล่องแปลงสัญญาณได้ในราคาราว 30 เหรียญสหรัฐ โดยรัฐบาลใช้งบอุดหนุนในส่วนนี้ไปราว 2,000 ล้านเหรียญสหรัฐ ทว่าการแจกจ่ายคูปองก็ยังคงมีปัญหาการสำรวจตกหล่น และทำให้มีเสียงเรียกร้องขอรับคูปองเข้ามาสูงสุดถึงเฉลี่ยวันละ 3.2 แสนคน ในช่วงก่อนการเปลี่ยนระบบ

ส่วนที่อังกฤษนั้น มีการระดมทุนของทางบีบีซี เพื่อช่วยแบ่งเบาภาระการเงินให้ผู้สูงอายุและผู้พิการในการรับมือกับเปลี่ยนไปสู่ยุคดิจิตอลด้วย เพราะรัฐบาลของแต่ละประเทศไม่สามารถช่วยอุดหนุนด้านราคาได้ทั้งหมด

ในการทดลองเปลี่ยนระบบเป็นดิจิตอลครั้งแรกในเมืองวิลมิงตัน รัฐนอร์ทแคโรไลนา เดือน ก.ย. 2008 มีประชาชนประสบปัญหาจอดำราว 7% แต่ก็มีสายโทรขอความช่วยเหลือถึง 1,800 สาย ทั้งที่ใช้กล่องแปลงสัญญาณไม่ถูกวิธี ไปจนถึงปัญหาในเชิงเทคนิคที่ยากต่อการแก้ไข

ทว่า การเปลี่ยนแปลงแท้จริงในวันที่ 13 มิ.ย. 2009 นั้นกลับมีปัญหามากกว่าที่คาดไว้ เนื่องจากสหรัฐเลือกที่จะไม่ออกอากาศควบคู่ 2 ระบบไปพร้อมกันสักระยะเหมือนในประเทศอื่นๆ และยังตัดสินใจดำเนินเปลี่ยนแปลงระบบพร้อมกันหมดทั่วประเทศ ไม่มีการทยอยไล่เปลี่ยนไปตามภูมิภาคเหมือนในอังกฤษ

ผลสำรวจจากบริษัท นีลเส็น พบว่า 1 วันหลังจากสิ้นสุดยุคอะนาล็อก มีประชาชนประสบปัญหาจอมืดราว 2.5 ล้านครัวเรือน ซึ่งในจำนวนนี้มีทั้งปัญหายังไม่ได้เปลี่ยนระบบ การใช้กล่องไม่ถูกวิธี ไปจนถึงปัญหาเชิงเทคนิคอันเนื่องมาจากสภาพภูมิประเทศที่เป็นอุปสรรคต่อการรับส่งสัญญาณ เช่น พื้นที่ในรัฐโคโลราโด ที่เต็มไปด้วยภูเขา

จำนวนจอมืดได้ลดลงเหลือ 1.5 ล้านครัวเรือน ใน 1 เดือนถัดมา และลดลงเหลือ 1 ล้าน ใน 2 เดือน

ขณะที่ในสัปดาห์ของการเปลี่ยนระบบนั้น มีสายโทรศัพท์ฮอตไลน์เข้ามาขอความช่วยเหลือถึงราว 9 แสนสาย และหลังการเปลี่ยนระบบแล้ว ก็ยังมีการโทรขอความช่วยเหลือสูงสุดวันละเกือบ 1 แสนสาย

ไม่เพียงแต่ปัญหาอลหม่านที่เกิดขึ้นในสหรัฐเท่านั้น หลายประเทศต่างก็ประสบปัญหาการเปลี่ยนผ่านสู่ยุคดิจิตอลที่ต้องใช้เวลากันนานหลายปี เช่น อังกฤษ ซึ่งเลือกที่จะทยอยปรับเปลี่ยนระบบไปทีละภาคภายในระยะเวลาราว 4 ปี

ปัจจุบันหลายประเทศยังคงอยู่ระหว่างกระบวนการเปลี่ยนผ่านสู่ยุคทีวีดิจิตอล เช่น กัมพูชา มาเลเซีย อินโดนีเซีย ฟิลิปปินส์ และสิงคโปร์ ในกลุ่มประเทศอาเซียน ขณะที่ในประเทศไทยนั้นกำลังจะเริ่มในช่วงต้นปี 2014 โดยเลือกใช้ระบบ DVBT2 ที่มีความทันสมัยและประสิทธิภาพสูงตามแบบยุโรป ซึ่งต่างจากระบบของสหรัฐและญี่ปุ่น

ทั้งนี้ แม้การเปลี่ยนผ่านครั้งนี้คือภาคบังคับที่ไม่ทำไม่ได้ แต่เมื่อพี่เบิ้มอย่างสหรัฐที่ใครต่างก็ยอมรับว่าค่อนข้างพร้อมยังประสบปัญหาในการเปลี่ยนผ่าน พี่ไทยอย่างเราที่กำลังจะเดินตาม ย่อมต้องเตรียมใจว่าไม่ใช่เรื่องง่ายเช่นกัน