ชั่วครู่เดียวของสิ่งมีชีวิต

การอนุรักษ์ธรรมชาติจะกลายเป็นเรื่องที่ไม่มีใครหรือหน่วยงานใดจำเป็นที่จะต้องให้ความสำคัญแต่อย่างใด หากกระบวนการสร้างใหม่และดับสูญในธรรมชาติเป็นไปอย่างสมดุลกัน แต่สถานการณ์จะไม่มีวันเป็นเช่นนั้นได้เลย ตราบใดที่กระบวนการวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิตยังคงตามหลังการทำลายล้างจากน้ำมือมนุษย์อยู่หลายปีแสง ทั้งที่เกิดจากความตั้งใจและรู้เท่าไม่ถึงการณ์

ลองนึกไปถึงภาพของกว่าที่ลำธารเล็กๆ ที่ค่อยไหลเอื่อยทอดไปยังลำคลอง แม่น้ำ สักสายเพื่อหาเส้นทางไหลออกสู่ทะเล กว่าที่แหล่งน้ำดังกล่าวซึ่งกำหนดลักษณะภูมิประเทศด้วยอิทธิพลให้เกิดการเพิ่มและลดระดับของเปลือกโลกจะเกิดขึ้นได้ ต้องอาศัยกระบวนการของทางน้ำ (Fluvial Process) ด้วย การกร่อน (Erosion) การพัดพา (Transportation) และการทับถม (Deposition) สายน้ำต้องถักทอตัวเองขึ้นศตวรรษแล้วศตวรรษเล่า ก่อนที่แต่ละชีวิตจากเซลล์เล็กๆ ไปหาใหญ่ ค่อยๆ วิวัฒนาการตัวเองขึ้นในเวลาต่อมา ต้องเกิดดับ และเรียนรู้ที่จะสร้างระบบนิเวศอันซับซ้อน เกื้อกูลกันเพื่อเอาชีวิตรอดสืบมา และทั้งหมดล้วนแต่ถือกำเนิดขึ้นก่อนอารยธรรมของมนุษย์เสียอีก

หากอ้างอิงจากบันทึกข้อสังเกตเซลล์ต่างๆ ในธรรมชาติ จาก ลิวอิส ธอมัส นักวิจัยด้านชีววิทยาชาวอเมริกัน ก็จะพบมุมมองที่น่าสนใจ ที่ว่าสิ่งมีชีวิตต่างๆ จะเข้าทำความสัมพันธ์กันได้ ต้องมี “สัมพันธ์ภาวะ” (Symbiotic) ในขั้นใดขั้นหนึ่งก่อน แล้วจึงจะมีการร่วมงาน ร่วมชีวิต หรือสหชีพเกิดขึ้นได้ ในธรรมชาติ ไม่มีสิ่งมีชีวิตที่อยู่โดดเดี่ยว

เขาระบุอีกว่า ความรู้เกี่ยวกับจุลชีพ ทำให้เรารู้ว่าพวกมันต้องพึ่งพากันและกันอย่างเลี่ยงไม่ได้ และเป็นสิ่งแวดล้อมของกันและกัน ควบคุมสมดุลของจำนวนระหว่างชนิด โดยอาศัยระบบอันซับซ้อนของสัญญาณเคมี วิทยาการของมนุษย์ ไม่สามรถแยกสิ่งมีชีวิตใดออกจากสิ่งอื่นๆ ที่เกี่ยวพันกันอยู่ตามธรรมชาติ เปรียบได้กับไม่สามารถเลี้ยงผึ้งเพียงตัวเดียวให้รอดได้โดยไม่อาศัยระบบรังและตัวอื่นๆ ในฝูง

ลิวอิส เล่าไว้ในบันทึกของเขาอย่างน่าสนใจอีกว่า เพียงแค่แบคทีเรียซึ่งต้องอยู่รวมกันเป็นกลุ่ม มีระบบการดำรงชีวิตที่เป็นแบบอย่างอันงดงามสำหรับการศึกษาปฏิกิริยาระหว่างสิ่งมีชีวิตทุกระดับชั้น โดยอยู่ร่วมกันและมีการแลกเปลี่ยนซึ่งกันและกัน แบคทีเรียและเชื้อราได้รับการช่วยเหลือจากระบบการติดต่อของไวรัส ประกอบกันเป็นเนื้อดินโดยกรดฮิวมิค ซึ่งจุลชีพเป็นตัวสร้างเป็นส่วนหนึ่งซึ่งเป็นองค์ประกอบพื้นฐาน หรือสารพื้นในเนื้อเยื่อของมนุษย์

นอกจากนี้ แบคทีเรียยังอาศัยอยู่กับชนิดอื่นเพื่อสร้างชีวิตใหม่ โดยเชื้อที่ชื่อว่า เดลโลวิบริโอ จะไชทะลุผนังของแบคทีเรียอื่น ฝังตัวอยู่ภายใน แบ่งตัว และแตกออกมาภายนอกเหมือนเป็นไวรัสที่เติบโตได้ภายในแบคทีเรีย นอกจากนี้จุลชีพบางกลุ่มยังพัฒนาตัวเองแทรกลึกเข้าไปอยู่ในสิ่งมีชีวิตชั้นสูง ดังที่จะพบได้ในเนื้อเยื่อของทั้งพืชและสัตว์

ไรโซเบียมแบคทีเรีย เป็นเชื้อที่เติบโตได้ดีบนรากของพืชประเภทถั่วฝักยาว กรณีนี้ฟังดูเหมือนมันเป็นตัวอันตรายที่บุกรุกชีวิตอื่นและเกาะกินสูบอาหาร แต่มันกลับรวมกลุ่มโดยสร้างความร่วมมือของเซลล์ เป็นปุ่มบนรากพืช ให้กลายเป็นอวัยวะสำคัญที่ต้นถั่วใช้ยึดเกาะไนโตรเจนจากดิน การสร้าง เลกฮีโมโกลบิน (Leghemoglobin) ในเยื่อที่บุระหว่างพืชและแบคทีเรีย ถือเป็นตัวอย่างของวิทยาการขั้นสูงของการมีชีวิตแบบพึ่งพาอาศัยกัน โปรตีนได้ถูกสร้างขึ้นโดยพืช แต่มาจากการสั่งการของแบคทีเรีย และเป็นไปได้ว่า ดีเอ็นเอของพืชที่ออกคำสั่งสร้างสารนี้นั้น แรกเริ่มเดิมที่ก็มาจากจุลชีพตั้งแต่ในยุคเริ่มต้นของวิวัฒนาการ

ความสัมพันธ์แบบพึ่งพาอาศัยกันของเซลล์ชั้นต่ำ ถือเป็นพื้นฐานของเซลล์ชั้นสูง ทำให้เกิดการสร้างสิ่งมีชีวิตกลุ่มใหม่ ซึ่งในที่สุดก็กลายเป็นสัตว์หลายเซลล์

กระบวนการทั้งหมดที่กล่าวมา เป็นเรื่องที่ค่อยๆ เป็นค่อยๆ ไป โดยอาจจะอาศัยระยะเวลานับ 1,000 ปี เพื่อวิวัฒนาการตัวเอง ตามที่ลิวอิสได้ย้ำไว้บันทึกของเขาว่า กระบวนการทั้งหมดนั้นต้องผ่านการเกิดดับ และปรับตัวครั้งแล้วครั้งเล่าอย่างไม่ลดละจนสามารถจำกัดความยาวนานนั้นได้ด้วยวลีที่ว่า “5,000 ปีเป็นเพียงชั่วครู่เดียวของสิ่งมีชีวิต”

ปัจจุบันนักวิทยาศาสตร์คาดว่ามีสิ่งมีชีวิตชนิดต่างๆ ที่สามารถจำแนกชนิดได้อยู่ในโลกนี้ถึง 1.4 ล้านชนิด และคาดว่าจะมีจำนวนสิ่งมีชีวิตอีกประมาณ430 ล้านชนิด ที่ยังไม่ได้รับการค้นพบและจัดจำแนก

ทว่า เมื่อกลับไปมองกระบวนการทำลายสรรพชีวิต โดยน้ำมือมนุษย์แล้วย่อมพบได้โดยบ่อยครั้งว่า มันสามารถเกิดขึ้นได้ในช่วงเวลาอันสั้น และเรื่องนี้เป็นสิ่งที่ถูกนำมาถกเถียงกันในวงกว้างจากกลุ่มคนในทุกสาขาอาชีพ ว่าการพัฒนาสังคมมนุษย์โดยมองข้ามเรื่องนี้ เป็นการเดินหน้าที่หลงทางเพียงไร มนุษย์ผู้ยืนอยู่บนปลายสุดของห่วงโซ่อาหารและทะนงตนว่ายืนอยู่ปลายสุดของวิวัฒนาการ ใช้เพียงช่วงเวลาไม่กี่อายุคนกอบโกยทุกสิ่งที่ต้องอาศัยเวลาหลายพันล้านปีสร้างขึ้นมา