ขาดแคลนแรงงาน

ปัญหาเรื่องการขาดแคลนแรงงานในภาคธุรกิจไทย เป็นปัจจัยที่นับวันจะทวีความรุนแรงขึ้นเรื่อยๆ ทุกปี เป็นผลให้บรรดาธุรกิจและโรงงานประสบปัญหาขาดแคลนแรงงานเมื่อพยายามที่จะขยายกำลังการผลิตในประเทศให้สูงขึ้น โดยการคำนวณของ TMB Analytics พบว่า ทุกๆ 1% จากการขยายตัวของกำลังแรงงานไทยที่ลดลง จะบั่นทอนการขยายตัวของเศรษฐกิจประมาณ 0.30.7% ในระยะยาว โดยความรุนแรงจะมากน้อยเท่าใดนั้น ขึ้นอยู่กับว่าเราจะสามารถสนับสนุนการลงทุนเครื่องจักรและการใช้แรงงานต่างด้าวทดแทนแรงงานไทยได้มากน้อยขนาดไหน ทั้งนี้ ปัญหาเรื่องการขาดแคลนแรงงานในปัจจุบันสามารถมองได้เป็น 2 ประเด็นหลักๆ

ประเด็นโครงสร้างระยะยาวจากการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างประชากรไทยที่มีอัตราการเกิดต่ำ ทำให้สัดส่วนประชากรวัยเด็ก (114 ปี) มีแนวโน้มลดลงต่อเนื่อง ขณะที่สัดส่วนผู้สูงอายุ (60 ปีขึ้นไป) กลับมากขึ้น

โดยในปี 2548 ประชากรวัยเด็กมีสัดส่วนถึง 22.3% ขณะที่สัดส่วนประชากรสูงอายุมีเพียง 11% แต่ใน 10 ปี กลับมีสัดส่วนประชากรวัยเด็กลดลงมาที่ 17.5% ในขณะที่สัดส่วนประชากรสูงอายุมากขึ้นที่ 15.8% และคาดว่าในปี 2573 สัดส่วนผู้สูงอายุจะเพิ่มเป็น 27% และสัดส่วนประชากรวัยเด็กจะเหลือเพียงแค่ 13.7%

ส่งผลให้ในอนาคตจำนวนประชากรที่จะเข้าสู่วัยแรงงานมีลดน้อยลง ซึ่งเหตุการณ์ดังกล่าวไม่สัมพันธ์กับการขยายตัวทางเศรษฐกิจของประเทศที่มีความต้องการแรงงานเข้าสู่ภาคเศรษฐกิจและอุตสาหกรรมจำนวนมาก จึงมีความจำเป็นในระยะยาวที่จะต้องเปลี่ยนโครงสร้างการผลิต ให้มีการใช้เครื่องจักรเข้มข้นยิ่งขึ้นเพื่อทดแทนแรงงานที่จะหายากขึ้นเรื่อยๆ

ประเด็นที่สอง ประเด็นปัญหาความไม่สมดุลในตลาดแรงงานของไทย เมื่อพิจารณาจากโครงสร้างทางเศรษฐกิจและรายได้ของไทยที่เปลี่ยนแปลงไป ส่งผลให้คนไทยมีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น แรงงานจึงเลือกจะทำงานที่มีความเหมาะสมกับชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้น ทำให้งานที่ใช้แรงงานมากและหนัก มักไม่เป็นที่ต้องการของแรงงานไทย ถึงแม้จะมีการปรับอัตราค่าจ้างขั้นต่ำเพิ่มเป็น 300 บาททั่วประเทศแล้วก็ตาม ส่งผลให้กิจการเหล่านี้ต้องจ้างแรงงานต่างด้าวเข้ามาทดแทน อีกทั้งการปรับอัตราเงินเดือนขั้นต่ำปริญญาตรีเป็น 15,000 บาทต่อเดือน เป็นแรงจูงใจให้นักศึกษาเลือกเรียนสายอาชีวะน้อยลง และมุ่งศึกษาต่อระดับปริญญาตรีมากขึ้น ส่งผลให้ไทยขาดแคลนแรงงานต่อเนื่องโดยเฉพาะในกลุ่มแรงงานระดับกลางและล่าง

จากปัญหาที่ภาคอุตสาหกรรมการผลิตและบริการของไทยขาดแคลนแรงงานอย่างต่อเนื่อง ส่งผลให้อุตสาหกรรมที่ใช้แรงงานเข้มข้น ได้แก่ รองเท้า สิ่งทอ เสื้อผ้าสำเร็จรูป เครื่องหนัง ได้ย้ายฐานการผลิตไปประเทศเพื่อนบ้าน ขณะที่อุตสาหกรรมภายในประเทศที่ยังต้องเผชิญกับปัญหาการขาดแคลนแรงงาน ได้แก่ เฟอร์นิเจอร์ไม้ อิเล็กทรอนิกส์และเครื่องใช้ไฟฟ้า ชิ้นส่วนยานยนต์ และก่อสร้าง ก็มีแนวโน้มจะนำเครื่องจักรมาใช้ทดแทนแรงงานคนมากขึ้น

อีกทั้งหลังปัญหาขาดแคลนแรงงานขยายวงกว้างมากขึ้น ทำให้มีแรงงานจากประเทศเพื่อนบ้านเข้ามาหางานทำในไทยมากขึ้น ซึ่งในอดีตแรงงานต่างด้าวจะทำงานเฉพาะในสาขาที่คนไทยไม่นิยม เช่น ประมง อาหารทะเลแช่แข็ง เป็นต้น

แต่ปัจจุบันแรงงานเหล่านี้สามารถเลือกงานได้ในหลากหลายอุตสาหกรรมมากขึ้น ทั้งนี้ ณ สิ้นปี 2555 ประเทศไทยมีแรงงานต่างด้าวรวมทั้งสิ้น 1.16 ล้านคน ในจำนวนนี้เป็นแรงงานถูกกฎหมาย 9.4 แสนคน และผิดกฎหมาย 2.2 แสนคน โดยปรับเพิ่มขึ้นถึง 44% ในช่วงเวลาเพียง 5 ปี เมื่อเทียบกับปี 2550 ที่มีจำนวนแรงงานต่างด้าวในไทยมีเพียง 8.06 แสนคน แสดงให้เห็นถึงความจำเป็นของแรงงานต่างด้าวต่อการขยายตัวของอุตสาหกรรมไทย

การแก้ปัญหาการขาดแคลนแรงงานนั้นจึงไม่ใช่เรื่องง่าย ต้องมีการวางแผนทั้งระยะสั้นและระยะยาวให้สอดคล้องกันไป ไม่ว่าจะเป็นการจัดการและดูแลแรงงานต่างด้าวที่เข้ามาให้เหมาะสมและเพียงพอ การสนับสนุนการลงทุนเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพของธุรกิจไทยเองให้พึ่งพาแรงงานน้อยลง หรือแม้กระทั่งการปฏิรูประบบอุดมศึกษาของไทยให้มีความเชื่อมโยงกับตลาดแรงงานมากขึ้น ทั้งหมดล้วนเป็นแนวทางมาตรการที่ต้องเดินหน้าควบคู่ไปด้วยทั้งสิ้น เพื่อที่จะไม่ให้ปัญหาการขาดแคลนแรงงานส่งผลกระทบต่อแนวโน้มการลงทุนและแนวโน้มเศรษฐกิจของไทยในอนาคตได้