กลับไปอ่านลินคอล์นในโอกาส 40 ปี 14 ตุลา

14 ต.ค. 2516 ในด้านหนึ่งคือ “วันมหาวิปโยค” เพราะคนไทยฆ่ากันตายครั้งใหญ่ ในอีกด้านหนึ่งคือ “วันมหาปีติ” เพราะประชาชนสามารถโค่นล้มเผด็จการ “3 ทรราช” ลงได้

แต่ประชาชนปีติอยู่ได้ไม่นาน ก็เริ่มรู้ว่า “เจตนารมณ์ 14 ตุลา” ยังห่างไกลจากการบรรลุถึง เพราะบรรยากาศประชาธิปไตย “เบ่งบาน” อยู่ได้ไม่นาน กลุ่มเผด็จการก็เริ่มโต้กลับและช่วงชิงพื้นที่คืน และในที่สุดก็เกิดการล้อมปราบครั้งใหญ่ ตามมาด้วยการรัฐประหาร 6 ต.ค. 2519 และ “เจตนารมณ์เพื่อประชาธิปไตยสมบูรณ์” ตามที่ท่านรัฐบุรุษอาวุโสปรีดี พนมยงค์ เชิดชูไว้ก็ยังไม่เคยปรากฏเป็นจริง

ขบวนการนิสิต นักศึกษา ประชาชน ได้แสดงออกอย่างชัดเจนถึงจิตใจที่ “กล้าต่อสู้ กล้าเสียสละ” แม้จะถูกเข่นฆ่าอย่างโหดร้ายทารุณในเหตุการณ์ 6 ต.ค. แต่ผู้คนจำนวนมากก็ไม่ยอมแพ้และพากันเข้าสู่ป่า ทำให้ผู้มีอำนาจต้องผ่อนคลายจากระบอบเผด็จการ “สู่ประชาธิปไตยครึ่งใบ” จน “เต็มใบ”

เมื่อได้รัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้งในปี พ.ศ. 2532 แต่ประชาธิปไตยสมบูรณ์ก็ยังไม่ได้สถาปนาขึ้น ซ้ำยังเกิดรัฐประหารอีกถึง 2 ครั้ง ในปี พ.ศ. 2534 และ 2549 และเกิดการเข่นฆ่ากันกลางกรุงครั้งใหญ่อีกถึง 3 ครั้ง เมื่อ พ.ค. 2535 ต.ค. 2551 และ พ.ค. 2553 มิพักต้องกล่าวถึงกรณีกรือเซะ ตากใบ และการเข่นฆ่ารายวันรวมแล้วกว่า 5,000 คน ในสามจังหวัดชายแดนภาคใต้

อนาคตประชาธิปไตยไทยดูจะมืดมน ระบอบรัฐสภาปัจจุบันก็ดูจะเป็น “เผด็จการรัฐสภา” และยิ่งน่าอัปยศเมื่อทั้งรัฐสภาและอำนาจบริหารดูจะยอมสยบอยู่ภายใต้การบงการของคนคนเดียว โดยปัญญาชนและอดีตนักต่อสู้จำนวนไม่น้อย นอกจากยอมรับสภาพโดยดุษณีแล้ว หลายคนยังออกมาเป็น “ปากเสียงปีศาจ” (Devil’s Advocate) ให้แก่ระบอบอันอัปยศ ซ้ำยังโฆษณาว่าเป็นประชาธิปไตยอีกด้วย เมื่อ “แลไปข้างหน้า” แล้ว จึงเห็นแต่อนาคตอัน มืดมนและหม่นมัว

เมื่อมองไม่เห็นอนาคต จึงจำเป็นต้องหันกลับไปมองอดีต เลยกลับไปอ่านเรื่องราวของ ลินคอล์น เพราะมหาบุรุษผู้นี้คือบุคคลสำคัญผู้พิทักษ์ระบอบประชาธิปไตยจนงอกงามเบ่งบานบนผืนโลก น่ายินดีที่ ดร.ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ ดุษฎีบัณฑิตในสาขาประวัติศาสตร์สหรัฐอเมริกา ได้แปลเรื่องราวของลินคอล์น “ฉบับพกพา” ออกมาตีพิมพ์เผยแพร่เมื่อต้นปีนี้เอง

ลินคอล์นมีพื้นฐานมาจากครอบครัวที่ยากจน ต้องทำงานอาบเหงื่อต่างน้ำ เป็นทั้งเกษตรกรและคนงานรับจ้าง การศึกษาเล่าเรียนในระบบก็น้อยมาก เขาผิดหวังในความรักและมีชีวิตครอบครัวที่นอกจากไม่หวานชื่นแล้วยังถึงขั้นขมขื่น

ชีวิตทางการเมืองในช่วงแรกก็ไม่โดดเด่นและพ่ายแพ้จนตัดสินใจเลิกเล่นการเมืองไปยาวนาน หันไป “เอาดี” ทางอาชีพกฎหมาย หนังสือชีวประวัติหลายเล่มสรุปว่า ลินคอล์นเป็นทนายความที่ยากจน แต่จากหลักฐานพบว่า ตลอดชีวิตทนายความในช่วงปี พ.ศ. 2380-2404 รวม 24 ปี ลินคอล์นว่าความรวม 5,600 คดี หลังเริ่มว่าความได้ 45 ปี เขามีรายได้ราวปีละ 1,200-1,500 เหรียญสหรัฐ เทียบกับเงินเดือนผู้ว่าการรัฐอิลลินอยส์สมัยนั้น ปีละ 1,200 เหรียญสหรัฐ ผู้พิพากษาศาลแขวง ปีละ 750 เหรียญสหรัฐ เขาเคยพูดกับเพื่อนว่า “ข้าพเจ้าไม่ได้ยากจนอย่างที่ท่านคิด”

ปัจจัยสำคัญแห่งความสำเร็จในอาชีพทนายความของลินคอล์น คือ ความเป็นนักพูด ทันทีที่เขาเริ่มพูด เขา “สามารถโน้มน้าวผู้ฟังได้ ราวกับว่าเขามีสัญชาตญาณรับรู้ว่าเขาจะต้องพูดอย่างไร” เครื่องมือสำคัญของลินคอล์น คือ อารมณ์ขัน “เมื่อการสนทนามีชีวิตชีวาขึ้น หรือเมื่อดูดดื่มกับการเล่าหรือฟังเรื่องที่เต็มไปด้วยอารมณ์ขัน หน้าตาของเขาจะเปล่งปลั่งขึ้น การแสดงออกจะสดใสขึ้น ดวงตาของเขาเป็น ประกาย ทั้งหมดไปจบลงด้วยเสียงหัวเราะที่ควบคุมไม่ได้ของทุกคนที่อยู่ในที่นั้น”

อาวุธที่ทรงประสิทธิภาพของลินคอล์น คือ ความซื่อตรง ความทรงจำอันยอดเยี่ยม และความอดทน เขาจะ “เก็บคำให้การอันยืดยาวของพยานทั้งหลายไว้ในหัว จากนั้นก็ใช้มันมัดคอผู้ให้ปากคำที่เป็นเท็จ ความอดทนโดยไม่ย่อท้อในการคลี่คลายคดี ทำให้เขาเป็นคู่ต่อสู้ที่น่ากลัวมากต่อหน้าคณะลูกขุน คนที่เก็บความลับของความผิดพลาดไว้ในอก จะต้องชอกช้ำถ้าลินคอล์นเป็นคนที่จะต้องไปค้นหามันออกมา การแสดงเหตุผลที่ไม่มีหลักฐานและหลอกลวงทั้งหลาย ไม่อาจมีที่หรือมุมให้แอบโดยไม่ให้เขาค้นพบและเปิดโปงมันออกมาได้”

ลินคอล์นอยู่ในเวทีการเมืองช่วงแรก 15 ปี แล้วล้างมือจากวงการไปถึง 5 ปี ก่อนจะกลับเข้ามาอีกครั้งในปี พ.ศ. 2397 ด้วยการเป็นนักต่อต้านระบบทาส จนได้รับเลือกตั้งเป็นประธานาธิบดีสมัยแรก เมื่อวันที่ 6 พ.ย. 2403 หลังจากนั้นเพียง 3 วัน รัฐทางใต้ก็เริ่มประกาศแยกตัวออกไป จนนำไปสู่สงครามกลางเมืองอันขมขื่น เขาได้รับเลือกตั้งกลับเข้ามาเป็นประธานาธิบดีสมัยที่ 2 เมื่อปลายปี พ.ศ. 2407 และถูกสังหารเมื่อวันศุกร์ที่ 14 เม.ย. 2408 หลังการประกาศยอมจำนนของแม่ทัพฝ่ายใต้เพียง 5 วัน และภายหลังจากพิธีสาบานตนเข้ารับตำแหน่งสมัยที่ 2 ในวันที่ 4 มี.ค. 2408 เพียง 1 เดือน กับ 10 วัน

แต่แม้จะต้องสังเวยชีวิตให้แก่อุดมการณ์การต่อสู้ ลินคอล์นไม่เพียงได้ชัยชนะในสงครามกลางเมืองเท่านั้น ความสำเร็จยิ่งใหญ่ของเขา คือ การรักษาประเทศเสรีประชาธิปไตยของโลกเอาไว้ได้ และสามารถทำหน้าที่เป็นปราการสำคัญของโลกเสรีประชาธิปไตยสืบมาจนปัจจุบัน