ปฎิรูปการเมืองก้าวพ้นวัฒนธรรมเลขสอง

โจฮาน กัลตุง ปรมาจารย์ด้านสันติศึกษา อธิบายว่า ความยากลำบากในการแปลงเปลี่ยนความขัดแย้งทางสังคมที่ยืดเยื้อนั้น ส่วนหนึ่งมาจากวัฒนธรรมส่วนลึก โดยยกตัวอย่างวัฒนธรรมดังกล่าวในชื่อย่อว่า DMA อักษร D ย่อมาจาก Dualism ซึ่งมักนิยมแปลว่าทวิลักษณ์ แต่ในที่นี้ขอใช้คำว่าวัฒนธรรมเลขสอง คือแนวโน้มที่จะเห็นในทุกสิ่งทุกอย่างว่า มีภาคี/ประเด็น/ทางเลือก ฯลฯ เพียงสองภาคีเท่านั้น อักษร M ย่อมาจาก Manicheism คือแนวโน้มที่จะเห็นว่าภาคีหนึ่งเป็นฝ่ายเทพ อีกภาคีหนึ่งเป็นฝ่ายมาร หรือเห็นว่า ประเด็น/ทางเลือกของเราถูก ของเขาผิด เป็นต้น ส่วนอักษร A ย่อมาจาก Armageddon ซึ่งเป็นความเชื่อว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ (เห็นแต่เลขสองและถือว่าเราถูก) ก็ต้องสู้กันให้แตกหักรู้แพ้รู้ชนะกันไปเลย จะไปคุยกับโจรหรือประนีประนอมกับฝ่ายมารย่อมไม่ได้

เมื่อนายกรัฐมนตรีได้ริเริ่มการปฏิรูปการเมือง โดยพยายามเชื้อเชิญฝ่ายที่เห็นต่างเข้ามาร่วมเวทีเดียวกัน ดูเหมือนว่าได้รับการปฏิเสธ เหตุผลที่ให้การปฏิเสธก็แตกต่างกันไป แต่ถ้าเชื่ออาจารย์กัลตุง เหตุผลเบื้องลึกก็คือวัฒนธรรมเลขสอง คือร่วมปฏิรูปในเวทีเดียวกันไม่ได้ เพราะมองสรรพสิ่งเป็นเลขสอง เมื่อมีเวทีของรัฐบาลแล้ว มิพักจะบอกว่าเป็นเวทีเปิดสำหรับทุกฝ่าย ก็พึงเวทีที่สองมาประชัน ขณะนี้อดีตพันธมิตรที่คิดต่างกับฝ่ายรัฐบาลก็ได้จัดตั้งสภาปฏิรูปการเมืองภาคประชาชนขึ้นมาประชันแล้ว ส่วนพรรคประชาธิปัตย์ก็อาจจัดให้มีสภาในทำนองเดียวกัน ถึงแม้จะมีเวทีของพรรคประชาธิปัตย์ แต่ก็มองได้ว่า เวทีอดีตพันธมิตรกับเวทีประชาธิปัตย์ก็อาจขานรับซึ่งกันและกัน หรือเป็นแนวร่วมกันอยู่ดี สรุปได้ว่า จะมีเวทีปฏิรูปของฝ่ายที่ค้านหนึ่งเวที (ในความหมายหลวมๆ ของเลขหนึ่งที่อาจมีฝ่ายแยกย่อยลงไปอีก) และมีเวทีปฏิรูปของรัฐบาลอีกเวทีหนึ่ง ฝ่ายที่ค้านและฝ่ายรัฐบาลยังไม่อาจก้าวพ้นวัฒนธรรมเลขสอง หมายความว่า ความขัดแย้งก็ยังยืดเยื้อต่อไป โดยภาคีอาจเชื่อว่าต้องต่อสู้กันต่อไปให้แตกหัก ตามอักษร A ของวัฒนธรรมส่วนลึกดังกล่าวข้างต้น

ข้อเสนอในที่นี้คือ ขอให้ตระหนักถึงและพยายามก้าวพ้นวัฒนธรรมเลขสองที่หยั่งรากลึก ในทางการเมือง เราควรมีอย่างน้อยสามหรือสี่ภาคีหรือพรรคหลัก ไม่ใช่มองว่าเราควรมุ่งไปสู่ระบบพรรคการเมืองซึ่งมีเพียงสองพรรคที่แยกกันเด็ดขาด แล้วตั้งกำแพงที่ไม่อาจก้าวข้ามได้ระหว่างสองพรรคหลัก ซึ่งขณะนี้คือพรรคเพื่อไทยและพรรคประชาธิปัตย์ เราอาจหลงเชื่อว่าโมเดลของสหรัฐดีเพราะมีสองพรรค แต่อันที่จริง สมาชิกสภาพรรคเดโมแครตและรีพับลิกันของสหรัฐ ต่างลงคะแนนตามมโนธรรมสำนึกของตน โดยไม่จำเป็นต้องผูกพันกับมติของพรรค คือเป็นระบบสองพรรคแบบหลวมๆ สามารถก้าวข้ามขีดแบ่งของพรรคได้ตามสมควร ส่วนประเทศอังกฤษก็มีพรรคหลักที่สาม คือพรรคเสรีนิยมซึ่งเข้าร่วมรัฐบาลในขณะนี้ พอนายกรัฐมนตรีเสนอเรื่องเข้าสภาเพื่อขอมติให้สนับสนุนการเข้าแทรกแซงทางการทหารในซีเรีย สภาผู้แทนกลับไม่เห็นด้วย แสดงว่าสมาชิกสภาซึ่งเสียงข้างมากสนับสนุนรัฐบาล ก็ไม่จำเป็นต้องเห็นด้วยกับรัฐบาลเสมอไป ส่วนเยอรมนีที่เพิ่งเลือกตั้งไปเมื่อเร็วๆ นี้ พรรคประชาธิปไตยคริสเตียนที่เป็นพรรคหลักกำลังพยายามตั้งรัฐบาลผสมร่วมกับพรรคประชาธิปไตยสังคมนิยมที่เป็นพรรคหลักอีกพรรคหนึ่ง ส่วนพรรคที่สามคือพรรคกรีนกำลังคอยท่าว่าส้มอาจหล่นมาฝ่ายตนถ้าสองพรรคใหญ่ตกลงกันไม่ได้

ในเรื่องการปฏิรูปการเมือง น่าจะลองคิดฝ่าทางตันโดยเอื้อให้เกิดเวทีที่สามซึ่งสังคมยอมรับว่าเป็นทางสายกลางขึ้น ในกรณีที่มีสองเวที เมื่อมีข้อเสนอจากฝ่ายรัฐบาลและจากฝ่ายที่ค้าน ก็เท่ากับว่าอยู่ภายใต้วัฒนธรรมเลขสอง คือเถียงกันไม่เลิกอย่างเคย แต่ในกรณีที่มีสามเวที ก็จะได้ข้อเสนอของฝ่ายที่สามด้วย ยกตัวอย่างเช่น ในส่วนของการปฏิรูปการเมืองโดยการกระจายอำนาจนั้น เราจะมีสามข้อเสนอ แต่ละข้อเสนอจะมีหัวข้อย่อยว่าจะโอนอำนาจและข้าราชการส่วนใดของการปกครองส่วนภูมิภาคไปให้การปกครองส่วนท้องถิ่น และจะโอนเมื่อไร แล้วจะแบ่งกันจัดเก็บภาษีและจะแบ่งสรรภาษีกันอย่างไร ถ้ามีความขัดแย้งระหว่างกันจะตัดสินอย่างไร เป็นต้น สำหรับข้อเสนอในแต่ละหัวข้อย่อย ผู้เสนอก็จะต้องมีเหตุผลมาสนับสนุน ทั้งจะต้องชี้ถึงข้อด้อยด้วย เมื่อเป็นเช่นนี้ สังคมก็จะได้รับฟังการถกแถลงแจงเหตุผล ถึงข้อดีข้อเสียของข้อเสนอจากทั้งสามเวที ก็จะเกิดการเปรียบเทียบ ซึ่งนำไปสู่การนำส่วนที่ดีของข้อเสนอต่างๆ มาสังเคราะห์อีกที ทำให้ได้ข้อเสนอสังเคราะห์ที่ดีขึ้น และเป็นที่เห็นพ้องกันมากขึ้น ทั้งนี้ ต้องพึ่งหลักของการเปิดใจกว้าง ไม่ยึดว่าข้อเสนอของเราจะดีกว่าอย่างแน่นอน ยึดหลักการมีข้อมูลและเหตุผลที่น่าเชื่อถือ ส่วนการตัดสินใจขอให้เป็นการแสวงความเห็นพ้องมากกว่าการมีพวกนำกำชัย

เวทีปฏิรูปของฝ่ายที่สาม ควรประกอบด้วยนักการเมือง ข้าราชการ ประชาสังคม ซึ่งมีความสามารถและความคิดอิสระ ไม่เลือกข้าง แม้จะเอียงบ้างก็ได้ แต่เอียงอย่างคละกันอย่างสมดุลกัน ที่สำคัญคือผู้ที่เป็นประธานควรเป็นที่ยอมรับของสังคม ถ้าชวนคุณอานันท์หรือหมอประเวศมาเป็นประธานได้ก็จะดี ที่เสนอเช่นนี้เพราะรัฐบาลสมัยคุณอภิสิทธิ์เคยแต่งตั้งทั้งสองให้เป็นประธานการปฏิรูปมาแล้ว อีกทั้งรัฐบาลปัจจุบันก็ส่งคนไปทาบทามและเชิญชวนให้เข้าร่วมเวทีปฏิรูป แสดงว่าทั้งสองคนได้รับการยอมรับจากฝ่ายการเมืองทั้งสองฝ่าย ส่วนเกียรติประวัติและผลงานก็เป็นที่ประจักษ์แจ้งแก่สังคมอยู่แล้ว เมื่อตกลงกันในเรื่องผู้ที่จะเป็นหัวขบวนของเวทีที่สามได้แล้ว รัฐบาลควรปรึกษาหารือและแสวงความเห็นพ้องกับประธานในส่วนของการสรรหากรรมการของเวทีปฏิรูปที่สามนี้ ในขณะเดียวกัน เพื่อให้เวทีที่สามมีอาณัติที่ชัดเจน ก็ควรมีการแต่งตั้งโดยคำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรี ให้เป็นผู้มีอำนาจหน้าที่ในการดำเนินงาน อีกทั้งได้รับการจัดสรรทรัพยากร (คน เงิน เวลา การเข้าถึงสื่อ ฯลฯ) ที่เพียงพอด้วย ที่สำคัญคือ เมื่อมีการแต่งตั้งเวทีที่สามแล้ว เวทีนี้จะต้องสามารถดำเนินการอย่างอิสระ มีความน่าเชื่อถือ และมีผลสัมฤทธิ์ คือรัฐบาลให้คำมั่นว่าจะรับข้อเสนอของเวทีที่หนึ่ง (เวทีของตนเอง) เวทีที่สองของฝ่ายที่ค้าน และเวทีที่สามมา จัดให้มีการถกแถลงและสังเคราะห์ แล้วพิจารณาดำเนินการต่อไปอย่างจริงจังจนบรรลุผล

การก้าวพ้นวัฒนธรรมเลขสอง โดยสนับสนุนให้มีเวทีปฏิรูปที่สามเช่นนี้ น่าจะเป็นโอกาสความสำเร็จของการปฏิรูปที่ไม่ใช่เป็นแบบเผชิญหน้าหรือขอไปที อีกทั้งยังเป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนาประชาธิปไตยแบบถกแถลง (Deliberative Democracy) ซึ่งน่าจะเป็นความหวังของการสร้างสรรค์กระบวนการประชาธิปไตยต่อในอนาคต