ชาวผู้ไร้รักษาป่าที่กาฬสินธุ์

วิวาทะระหว่างรัฐมนตรีจอมสบถและกลุ่มพลังมวลชนในพื้นที่ผู้ต้องการสร้างเขื่อนแม่วงก์เพื่อแก้น้ำท่วม อ.ลาดยาว ฝ่ายหนึ่งกับนักอนุรักษ์และกระแสชนชั้นกลางที่ต้องการรักษาระบบนิเวศผืนป่าตะวันตกอีกฝ่ายหนึ่งกำลังร้อนแรง และต้องรอดูกันต่อไปว่าจะลงเอยอย่างไร

เมกะโปรเจกต์ของรัฐที่ก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐานขนาดใหญ่นับเป็นสิ่งที่ส่งผลกระทบรุนแรงที่สุดต่อระบบนิเวศ สัตว์ป่า พันธุ์พืช และชุมชนท้องถิ่น ไม่ว่าจะเป็นการสร้างเขื่อนที่เจาะกลางผืนป่าหรือตัดถนนที่แบ่งพื้นที่ออกเป็นสองซีก การศึกษาอีเอชไอเออย่างซื่อตรงและกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชนในเชิงคุณภาพจึงมีความสำคัญมาก

เมื่อเดือนก่อน ผมและพรรคพวกกลุ่มหนึ่งได้ขึ้นไปเยี่ยมชุมชนชาวผู้ไทที่ อ.กุฉินารายณ์ จ.กาฬสินธุ์ ที่นั่นชาวบ้านเขารักป่าชุมชนของเขาเป็นที่สุด เมื่อ 5 ปีที่แล้วเขามีป่าชุมชนป่าเดียว เนื้อที่ 1,268 ไร่ ไปคราวนี้พบว่าพวกเขาสามารถขยายเครือข่ายป่าชุมชนออกไปอีก 6 ป่า รวมเนื้อที่ 27,666 ไร่ ป่าที่มีอยู่เดิมก็สูงทึบและอุดมสมบูรณ์กว่าแต่ก่อนเป็นอันมาก

ป่าชุมชนโคกป่าซีเป็นป่าสาธารณะที่อยู่ในพื้นที่เขตป่าสงวนแห่งชาติดงแย้ เขตตำบลหนองห้าง ประชาชนที่อาศัยอยู่โดยรอบเป็นชนเผ่าผู้ไทซึ่งมีวัฒนธรรมวิถีชีวิตที่อิงอยู่กับธรรมชาติ อาศัยป่าเป็นแหล่งเก็บน้ำ ที่อยู่อาศัย อาหาร ยารักษาโรค และอื่นๆ ชาวผู้ไทจึงปลูกฝังให้ลูกหลานมีความรักและหวงแหนผืนป่า ในรอบห้าปีที่ผ่านมาอาจกล่าวได้ว่า ที่นั่นไม่มีการตัดไม้ทำลายป่าเลย ไฟป่าก็ไม่มี เพราะชาวบ้านเขา “เอาอยู่”

ป่าชุมชน เป็นองค์กรจัดตั้งของชุมชนที่ดูแลรักษาฐานทรัพยากรป่า รวมถึงแหล่งน้ำและที่ดินที่เกี่ยวข้อง เพื่อเป็นสมบัติสาธารณะและเป็นสวัสดิการของชุมชนไปด้วยกัน กรมป่าไม้เริ่มยินยอมให้ชาวบ้านเข้ามาดูแลรักษาป่าเพื่อเป็นแนวกันชนระหว่างเขตป่าอนุรักษ์กับเขตที่ทำกินของประชาชน โดยให้ขึ้นทะเบียนเป็นป่าชุมชนมาตั้งแต่ปี 2543 มีระบบการวางเขตแนวที่ชัดเจนโดยใช้จีพีเอสช่วย

น่าชื่นใจที่เจ้าหน้าที่กรมป่าไม้ยุคนี้เขาทำงานร่วมกับชุมชนได้ค่อนข้างดี ป่าชุมชนที่ประสบความสำเร็จจะมีลักษณะการจัดการร่วมที่เด่นชัด (comanagement) เขามีชุดตัวชี้วัดความเข้มแข็งของป่าชุมชน โดยดูจากความอุดมสมบูรณ์ของป่าไม้ ดูการใช้ประโยชน์ด้านเศรษฐกิจชุมชน ดูการจัดการที่ดี และการมีส่วนร่วมของคนในชุมชนอย่างเข้มแข็ง

ป่าชุมชนมีหน่วยนับเป็นโครงการหรือขนาดของพื้นที่ป่าตามภูมินิเวศ เป็นจำนวนไร่ ปัจจุบันมีป่าชุมชนจำนวน 8,186 แห่ง ใน 68 จังหวัด มีเนื้อที่รวม 3.49 ล้านไร่ ทั้งหมดนี้ขึ้นทะเบียนตั้งแต่ปี 2543-30 มิ.ย. 2556 แต่น่าเสียดายว่า ถ้ามีข้อมูลการประเมินความเข้มแข็งเป็นรายป่าก็จะมีประโยชน์อย่างยิ่งต่อการวางแผนสนับสนุนการพัฒนาในภาพรวม

จากประสบการณ์ที่ไปค้นหาผลงานชุมชนคนรักป่าทั่วประเทศในรอบ 15 ปี เราพบว่าความยั่งยืนของป่าชุมชนมีปัจจัยสำคัญอยู่ที่ชุมชนเข้มแข็งครับ

ชุมชนตำบลหนองห้าง ประกอบด้วย 9 หมู่บ้าน 1,591 ครัวเรือน ประชากร 5,091 คน มีความเป็นชาติพันธุ์ผู้ไทที่รักและภาคภูมิใจในวัฒนธรรมของตน มีสายสัมพันธ์ภายในที่แข็งแรง มีความรักสามัคคีและเชื่อถือไว้วางใจกันสูงมาก ดูได้จากการเป็นสมาชิกสหกรณ์เครดิตยูเนียนกันสูงมากถึง 95% มีเงินออมทรัพย์กว่า 60 ล้านบาท

นอกจากนั้นยังทำวิสาหกิจชุมชนเพื่อการพึ่งตนเองในท้องถิ่นอีกหลายอย่าง เช่น ร้านค้าชุมชนที่จำหน่ายผลิตภัณฑ์ชาวบ้าน ที่ขึ้นชื่อคือผ้าไหมพื้นบ้านและสิ่งจักสาน มีปั๊มน้ำมันชุมชน มีโรงปุ๋ยอินทรีย์ชุมชน ทุกอย่างเป็นระบบสหกรณ์ที่ทุกคนเป็นเจ้าของ โดยเฉพาะโรงปุ๋ยมี 4 โรง สร้างสมัยโครงการ 1 ตำบล 1 ล้านบาท ที่ผมเข้าไปช่วยรัฐบาลคุณทักษิณทำงานร่วมกับกระทรวงมหาดไทย โรงปุ๋ยฮิตกันมากในยุคนั้น ปัจจุบัน 80% กลายเป็นอนุสาวรีย์ที่ถูกทิ้งร้างไปหมดแล้ว แต่ที่นี่กลับมีประสิทธิผลสูงมาก

เมื่อป่าชุมชนโคกป่าซีได้รับการยกย่องจากภายนอก หน่วยงานทุกกระทรวงต่างก็เข้าไปต่อยอดขยายผล ป่าชุมชนกลายเป็นค่ายฝึกอบรมทั้งเด็กและผู้ใหญ่ในโครงการต่างๆ ค่ายยาเสพติด ค่ายเยาวชนคนอนุรักษ์ป่า เป็นห้องเรียนธรรมชาติของโรงเรียน 3 แห่งของชุมชน มีเด็กกลุ่มต่างๆ ผลัดเปลี่ยนหมุนเวียนเข้าไปศึกษาธรรมชาติเดือนละหลายรุ่นไม่ได้ขาด มีโครงการคืนยา (สมุนไพร) ให้ป่า มีครูภูมิปัญญาด้านต่างๆ ร่วม 3 คนที่คอยถ่ายทอดความรู้ให้ลูกหลาน

ผมสังเกตจากชีวิตความเป็นอยู่และบ้านเรือน ชาวบ้านที่นี่ไม่น่าจะมีคนรวย แต่ดูเหมือนว่าจะไม่มีใครจนเช่นกัน จึงถามแกนนำกลุ่มหนึ่งว่าในชุมชนมีคนจนบ้างหรือไม่ พวกเขามองหน้ากันแล้วคิดอยู่พักใหญ่ก่อนตอบว่า มีอยู่สองคนไม่รู้จะเรียกว่าจนหรือเปล่า คือเป็นคนวิกลจริตที่ชอบเร่ร่อนไปนอนตามวัดและที่ต่างๆ ชุมชนเคยช่วยกันทำที่พักให้ก็ไม่ยอมอยู่กับที่ แต่ก็ไม่ไปทำให้ใครเดือดร้อน

ที่นี่นับว่าเป็นตัวอย่างรูปธรรมของตำบลทั้งตำบลที่เป็นชุมชนอยู่ดีมีสุข ชุมชนเข้มแข็ง ชุมชนจัดการตนเองหรือชุมชนสุขภาวะ สุดแต่ใครจะเรียกกัน เขามีฐานขององค์กรชุมชนที่เข้มแข็งและหลากหลายอยู่เต็มพื้นที่ไปหมด ทั้งกลุ่มออมทรัพย์เครดิตยูเนียน กลุ่มวิสาหกิจชุมชน ป่าชุมชน กองทุนหมู่บ้าน กลุ่มอาชีพ สภาองค์กรชุมชน กองทุนสุขภาพชุมชน โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพ และมีองค์กรปกครองท้องถิ่นที่บริหารโดยลูกหลานชาวผู้ไทครับ