รถสชาติแห่งเมืองพระนคร

ระยะทางเพียงร้อยกว่ากิโลเมตรจากปอยเปตสู่เสียมราฐ เป็นเส้นทางที่สร้างความทุกข์ทรมานทางกายและใจอย่างที่สุด แม้จะเป็นการนั่งอบเย็นลมแอร์คอนดิชัน (ทำงานอย่างตามใจมัน) บนรถยนต์ขนาดกว้างขวางสำหรับ 4 คนก็ตาม อวลควันลูกรังสีแดงในระอุเดือดของเดือน เม.ย. ทำให้สภาพการเดินทางยิ่งสุดที่จะทน ในยุคที่การเดินทางจากพรมแดนไทยสู่จุดหมายของเราในกัมพูชายังล้าหลังเต็มทน

เรายังคอยระแวงทุกครั้งที่รถเคลื่อนผ่านเขตชุมชน ในช่วงสุดท้ายของเทศกาลสงกรานต์ (โจลฉนำเทม็ย เข้าปีใหม่) เด็กๆ ชาวเขมรจะรอจังหวะเงื้อแขนสุดแรงและปาถุงน้ำพลาสติกขนาดย่อมนับสิบนับร้อยถุงไปที่เป้าหมายอย่างจัง ราวเคียดแค้นกันมาแต่ชาติปางไหน

รถยนต์คัมรี่ของเราเป็นเกราะป้องกันการประทุษร้ายฉันมิตร (Freindly Fires) ในทำนองนี้ได้ แต่อดเสียวหัวใจไม่ได้ทุกครั้งที่เห็นเหยื่อรายอื่นโอดครวญด้านความเจ็บปวดในรอยยิ้มระทมเมื่อถูกปาเข้าเต็มรัก โชคร้ายที่จักรยานของพวกเขาไม่ติดแอร์ฉ่ำและหลังคาคุ้มอันตรายเช่นเรา

หรือเป็นเพราะขาดแคลนน้ำอย่างรุนแรงในหน้าแล้ง หรือความคึกคะนองที่บังคับให้เด็กๆ เขมรสร้างสรรค์วิธีดับร้อนอย่างเจ็บปวดเยี่ยงนี้?

การที่ต้องตลบอบอวลฝุ่นลูกลังในสภาพถนนร่ำรวยหลุมบ่อไม่แพ้ดวงจันทร์ ทำให้สารถีเริ่มหงุดหงิด และผู้โดยสารในกลุ่มเราไม่สามารถข่มตาพักได้ลงในภาพการเดินทางที่โขยกเขยกทุกลมหายใจเข้าออก เราตัดสินใจพักเหนื่อยหลังจากผ่านอำเภอศรีโสภณมาราว 1 ชั่วโมง จากการเดินทางที่ไม่น่าเกิน 34 ชั่วโมง ซึ่งอาจหมายถึง 67 ชั่วโมง บนรถบัสบุโรทั่ง

โชเฟอร์เขมรช่างจำนรรจาสั่งเบียร์สิงห์ดับกระหายแกล้มแหนมเขมรสีชมพูแปร๊ดกับข้าวเกรียบกุ้งท่าทางเหนียวฟัน ซึ่งอาจบรรจุขายเสร็จเมื่อทศวรรษที่แล้ว เขาพยายามปันมันให้เรา ผู้โดยสารชาวไทยปฏิเสธด้วยรอยยิ้ม แต่เสนอให้เขาร่วมการกินเบียร์รสเขมร (อังกอร์ Angkor และแองเคอร์ Anchor) เขากลับส่ายหน้าราวกับเอียนเบียร์บ้านเกิดเสียเต็มทน แน่ล่ะ ในแถบถิ่นนี้คงมีเพียงเบียร์ลาวเท่านั้นที่มีรสและ ชื่อเสียงระบือในหมู่คอทองแดงต่างด้าว

เราถามถึงอาชีพการงานของเขาและความเป็นไปของปอยเปต ลาสเวกัสเขมรริมชายแดนอรัญประเทศ

“ผมรวยกว่าตอนอยู่ฝั่งอรัญ แต่กาสิโนอย่าหวังจะได้เงินผม จะมีก็แค่ไอ้พวกนักเลงคุมคิวรถที่พวกคุณเจอเท่านั้นแหละ ถ้าคุณถามว่าที่ไหนสบายกว่ากัน ไทยหรือเขมร? ผมว่าระหว่างปอยเปตกับอรัญน่าอยู่ที่สุด เราจะเป็นทั้งเขมรและไทย คนไทยจะพยายามพูดเขมร และเขมรจะพูดไทยคล่องปรื๋อ”

เขาพูดถูก การอยู่ในพื้นเล็กๆ ที่ว่า นั่นหมายถึงความมั่งคั่งจากการต้อนรับนักท่องเที่ยว ผีพนัน นักช็อปที่กว้านซื้อของถูกจากตลาดโรงเกลือไปขายเป็นของเกรดเอ เด็กขายหอยลวกจะมีข้าวกินในวันนั้นถ้าเขาทูนกระจาดมาขายที่หน้าด่าน ไม่ใช่ริมถนนคลุกฝุ่นของจังหวัดบันเตียเมียนเจย ขอทานอาจได้ทิปจากนักพนันมือขึ้น พอกินทั้งบ้านไปทั้งเดือนหากเขานั่งถูกที่ถูกเวลาและถูกคน

ในระยะทางใกล้แต่แสนไกลนั้น โชเฟอร์เขาพร่ำบรรยายถึงชีวิตแสนสุขในช่วงฤดูทำนา ครอบครัวจะพร้อมหน้าเพื่อการปฏิบัติภารกิจหลังสู้ฟ้าหน้าสู้ดินเยี่ยงบรรพชน ซีดานคันหรูของเขาจะหยุดการทำงานหลายเดือน และเส้นทางจากปอยเปตถึงเสียมราฐจมน้ำเวิ้งว้างในคราวที่โตนเลสาบเจิ่งนองนับร้อยกิโลเมตรจากลุ่มหนองของมัน

บางครั้งเขาแทบถ่มน้ำลายรดเบาะหนังเก่าคร่ำคร่าเมื่อเอ่ยถึงคณะผู้ปกครองประเทศที่พนมเปญผู้สุดแสนจะยโสโอหัง และไม่รู้จักอิ่มบนความฉิบหายของประชาชน ตลอดทางอีกไม่ไกลจะถึงเสียมราฐ เขาชี้ให้ดูเคหสถานหลายหลังซึ่งครอบครองโดยเมียเก็บของนักการเมืองระดับสมเด็จ พร้อมสาดเสียสบถไม่ขาดปาก ผมมองอย่างเหนื่อยหน่ายที่นอกหน้าต่างไปที่คันบารายตะวันตกห่มคลุมด้านป่าชัฏและดงตาล น้ำจากที่นี่ยังความชุ่มฉ่ำให้แผ่นดินเขมรนานนับหลายสิบชั่วคน ยาวนาน แต่แผ่นดินแห่งนี้กลับยังไม่เคยเย็นลงสนิท

เสียมราฐใช้เวลาไม่นานนักในการมาถึงจากบารายตะวันตก และใช้เวลาไม่ยากนัก ในการหาที่พักพิง เมืองขนาดใหญ่อันดับสามของกัมพูชา ไม่ทำให้นักเดินทางขาจรต้องผิดหวัง หากจู่ๆ พบตัวเองในสถานที่ไม่คุ้นตา

ในเย็นย่ำตลาดสดยังไม่วายตามวัน ร้านอาหารในด้านหลังของตลาด (หรือด้านหน้า? เราไม่รู้ เพียงแค่มันอยู่ด้านที่ห่างไกลจากแม่น้ำเสียมราฐ) เต็มแน่นด้วยลูกค้าเขมรและต่างถิ่น บารัง (ฝรั่งในพากย์เขมร) บางคนกำลังจดจ้องเมนูอย่างตั้งใจ เหนือหัวขึ้นไปบนผนังแออัดไปด้วยแผ่นถ่ายเอกสารบทความสรรเสริญจากไกด์บุ๊กบางเล่มทั้งในภาษาตะวันตก ญี่ปุ่น หรือเกาหลี

สมัยเมืองพระนครยังรุ่งเรือง หรือสมัยอาณานิคมรสเป็นเช่นไรไม่ทราบ ทราบเพียงว่าอาหารเขมรสมัยนี้หนักหวานตั้งแต่คำแรกจนถึงคำสุดท้าย พานจะทำให้นักกินชาวไทยที่ติดเผ็ดบริภาษเอาง่ายๆ

แต่นั่นหาใช่ความผิดไม่ หากเราจะสวม จิตวิญญาณของนักบุญ แล้วอนุโมทนากับตัวเองว่า อาหารก็เป็นแค่เพียงสิ่งหล่อเลี้ยงธาตุขันธ์เท่านั้นมิใช่หรือ?

แขมร์หลายล้านคนเกือบเอาชีวิตไม่รอดจากยุคสงคราม พวกเขาคงไม่คิดมากกับรสชาติ หากสิ่งนั้นจะช่วยต่อสังขารไปได้อีกหลายน้ำ

เสียมราฐจวนยามราตรีคลี่ม่านมิดมืด แต่บางส่วนของเมืองไม่หลับตามกาลเวลาของมัน กระติกน้ำสีอำพัน (Bucket) ราคาย่อมเยาขายดีในหมู่แบ็กแพ็กเกอร์ ผู้ต้องการสำราญกับบรรยากาศพลุกพล่านผู้คนในย่านนักท่องเที่ยวในราคามิตรภาพ การเลือกที่นั่งย่อยอาหารเย็นหรือที่นั่งมึนสักที่ในย่านนั้น ไม่ใช่เรื่องเหลือบ่ากว่าแรง เช่นเดียวกับนักท่องเที่ยวที่พลัดหลงเข้าสู่ถนนข้าวสาร จะผิดแผกกันก็ตรงที่ย่านทัวริสต์ของเสียมราฐคงกลิ่นอายของเสน่ห์ยุคโคโลเนียลในอาคารทรงนั้น ถนนที่กว้างเลนกว่า และผังเมืองเป็นระเบียบในรูปตาหมากรุก คงคล้ายตำบลบ้านนอกใน “โพรวองซ์” มองว่าจะเทียบถึงขั้นเป็นโมเดลย่อส่วนของปารีสในอบอ้าวระอุฤดูร้อน

เมื่อมี “ซรา” (น้ำอมฤต) ย่อมต้องมีกับแกล้มเป็นธรรมดา

โก (โค) ลุคลัค เนื้อโคย่างมีเดียมแรร์ ฝานให้ไม่บางมากหนามาก ขนาดชิ้นพอดีคำ ปรุงให้เปรี้ยวฉ่ำมะนาวบรรจงวางบนผักกาดหอม หอมใหญ่ซอยวงสวย และมะเขือเทศ หน้าตาไม่เทียบได้กับสลัดเนื้อแต่ก็เครือๆ กัน

ความที่เกษตรกรแห่งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ไม่นิยมเนื้อโค ตำราแห่งโภชนาการ จึงยืนยันว่า ลุคลัคเป็นอีกหนึ่งตำรับที่ชาวอินโดจีนปรับเปลี่ยนจากเมนูผู้รุกรานจากปารีสเมื่อศตวรรษที่แล้ว

กับแกล้มจานนี้เข้าคู่กันเหมาะเจาะกับ “อังกอร์” หรือ “บายน” เย็นฉ่ำในสายัณห์ ร้อนลมไม่ไหวติง ลุคลัคอาจไม่เป็นที่คุ้นเคย ในหมู่ทัวริสต์ไทยที่ตื่นเต้นกับบาแก็ตอินโดจีนนัก แม้ว่าทั้งสองจะนับเป็นหนึ่งในอาหาร ดัดแปลงอันชาญฉลาดก็ตาม

แต่ที่แน่ๆ ในเขมรคุณสามารถหากินได้ ทั้งเนื้อปรุงอย่างลุคลัค และปรุงอย่างลาบ เรียกขานอย่างไม่อ้อมค้อมว่า “ลาบแขมร์” กินได้ทั้งแบบสุกและดิบ หวานเนื้อสดสลัดเลือดออกให้หมาด คลุกกับเครื่องปรุงเปรี้ยวนำ เติมปลาฮก (ปลาร้าเขมร) และไม่ต้องสงสัยว่าทำไมจึงไม่มีข้าวคั่วหรือพริกป่น?

จำได้ไหมคนเขมรเลือกที่จะเลี่ยงรสเผ็ดและข้าวคั่ว คือเครื่องปรุงตำรับลาว

ที่นี่คืออาณาจักรของปลาฮก กะปิ และอะไรก็ตามอันเป็นผลผลิตจากท้องทะเล จากโตนเลสาบ จากโตนเลธม และจากสตรึงเสียมราฐ

ค่ำนั้นเราทักทายเมืองพระนครด้วยเสียงหัวเราะเหลือเฟือ เพื่อนชาวเขมรจึงแวะเวียนเข้ามาผูกไมตรีด้วยอย่างไร้มารยา แม้นเราไม่อาจโปรยปรายดอลลาร์อย่างบ้าคลั่งเหมือนทัวริสต์บารัง แต่ไม่ได้หมายความว่า บริกรจะปฏิบัติกับเราราวแขกชั้นสอง บางทีบารังท่วงทียโสมันน่าหมั่นไส้กว่าคนไทยที่จ่ายยิ้มไม่อั้น

และบางครั้งเรา เขมร, ไทย ยิ้มแฝงความระทมเหมือนอมความทุกข์เดียวกัน