แม่จันลี เปลี่ยนเอก หมอไทยดีเด่นแห่งชาติ ประจำปี 2556

แม่จันลี เปลี่ยนเอก เป็นคนไทยเชื้อสายภูไท เกิดเมื่อวันที่ 20 ต.ค. 2481 ณ บ้านโนนหอม ต.โนนหอม อ.เมือง จ.สกลนคร เป็นบุตรคนที่ 5 ในจำนวนพี่น้อง 6 คน ของนายแก้ว นางพิม เปลี่ยนเอก

แม่จันลีก็เหมือนชาวบ้านทั่วไปในสมัยนั้น ที่ได้เรียนจบเพียงชั้นประถม 4 ที่โรงเรียนบ้านโนนหอม ซึ่งปัจจุบันคือโรงเรียนชุมชนโนนหอมไผ่ล้อม เมื่อเจ็บป่วยก็รักษาเยียวยากันตามมีตามเกิด เมื่อใกล้จะสิ้นหวังก็ต้องหันไปพึ่งสิ่งศักดิ์สิทธิ์ แต่แม่จันลีแตกต่างจากคนทั่วไปที่สามารถเปลี่ยนวิกฤตในชีวิตให้เป็นโอกาส นอกจากเอาชีวิตรอดได้แล้วยังสามารถเป็นที่พึ่งพาของชาวบ้านจำนวนมาก ตลอดชีวิตอันยืนยาวของแม่จันลี

เมื่ออายุได้ 16 ปี แม่จันลีล้มป่วยด้วยโรคที่ชาวบ้านเรียกกันว่า “ไข้หัวโกร๋น” เข้าใจว่าคือ ไข้รากสาดน้อยหรือไทฟอยด์ ซึ่งสมัยนั้นยังไม่มียารักษา ต้องปล่อยให้ไข้จับจน “หัวโกร๋น” แม้ได้ยาสมุนไพรช่วยให้อาการดีขึ้นบ้าง แต่ก็ไม่หาย แม่จึงพาไปบนบานหลวงพ่อองค์แสน ที่วัดพระธาตุเชิงชุมวรวิหาร อ.เมือง จ.สกลนคร โดยบนว่าถ้าหายจากโรคจะบวชเป็นชีแก้บน หลังจากนั้นราว 15 วัน แม่จันลีก็หายป่วยจริงๆ แม่จึงได้พาไปบวชเป็นชีที่วัดป่าสุทธาวาส ซึ่งเป็นวัดที่เก็บอัฐิธาตุของพระอาจารย์มั่น ภูริทัตโต ที่นั่นแม่จันลีมีโอกาสปรนนิบัติแม่ชีใหญ่อายุ 82 ปี ได้ไปนวดให้ท่าน ท่านได้สอนเรื่องเส้นและการนวดให้จนมีความชำนาญ เพราะได้บวชเรียนอยู่ถึง 3 ปี

เมื่ออายุได้ 19 ปี ได้สึกออกมาแต่งงานกับสิบโทสาย จนมีบุตรด้วยกัน 2 คน คนโตอายุย่างเข้า 5 ขวบ คนเล็ก 2 ขวบ แม่จันลีก็ประสบวิบัติครั้งใหญ่ ล้มป่วยเป็นอัมพาต ต้องทุกข์ทรมานเพราะสามีต้องไปทำงาน ลูกก็ยังเล็ก คนโตพอจะช่วยป้อนข้าวป้อนน้ำให้แม่ แต่ไม่สามารถดูแลเรื่องอุจจาระ ปัสสาวะ ทำให้ต้องนอนจมอยู่กับสิ่งปฏิกูล ขณะที่ลูกคนเล็กยังต้องดูดนมจากอกแม่

โชคยังดีที่สามีได้ยินกิตติศัพท์ว่ามีหมอรักษาอัมพาตชื่อพุธสา อยู่ที่ ต.หมากแข้ง จ.อุดรธานี จึงไปติดต่อขอให้มาช่วยรักษา โชคดีหมอรับมารักษาให้ เริ่มจากต้มน้ำสมุนไพรให้อาบ ย่างสมุนไพรประคบ และ “นวดแคะเส้น” ให้ น่ายินดีที่อาการค่อยทุเลาจนลุกนั่งได้ จากนั้นหมอก็สานสุ่มไก่เอาผ้าคลุมแล้วให้คนไข้เข้าไปอบสมุนไพร แล้วให้บริหารแขนขาโดยนำยางจักรยานเก่าๆ มาแขวนกับขื่อ แล้วให้คนไข้เอาขาขึ้นพาด แกว่งไปมา จนขาเริ่มมีแรง หมอก็ตอกหลักทำราวให้คนไข้กลับมาหัดยืน “ตั้งไข่” และหัดเดิน รักษาอยู่ 1 เดือน กับ 2 วัน ก็หายกลับมาเดินได้ใหม่

แม่จันลีศรัทธาในวิชาของพ่อหมอ จึงขอฝากตัวเป็นศิษย์ถ่ายทอดวิชา ครูก็รับมอบตัวศิษย์ โดยให้ตั้ง “คาย” ยกครู ประกอบด้วย เหล้า 1 ขวด ผ้าถุง 1 ผืน ไข่สด 1 ใบ เทียนขันธ์ห้า 1 ชุด และเงิน 12 บาท แม่จันลีตั้งหน้าเรียนวิชาจากครู โดยมีพื้นฐานความรู้เรื่องนวดเส้นที่เรียนมาจากแม่ชีใหญ่ จนในที่สุดก็เรียนจนจบความรู้ของครู หลังจากนั้นไม่นานก็มีโอกาสรักษาคนไข้คนแรก เป็นชายหนุ่มอายุ 25 ปี กำลังเตรียมตัวจะไปใช้แรงงานที่ซาอุดิอาระเบีย จู่ๆ ก็เป็นอัมพฤกษ์ ปากเบี้ยว ขยับตัวไม่ได้ ตัวอ่อนไม่มีแรง แม่จันลีรักษาให้จนหายเป็นปกติ หลังจากนั้นก็รักษาคนไข้อัมพฤกษ์ อัมพาตเรื่อยมา มีคนไข้เฉลี่ยเดือนละ 12 ราย สืบมาหลายสิบปี

คนไข้ของแม่จันลีโดยมากเป็นประเภท “เหลือเดนจากโรงพยาบาล” นั่นคือการแพทย์แผนปัจจุบันสิ้นสุดการรักษาแล้ว หรือไม่ก็ตระเวนรักษาจนหมดเนื้อหมดตัวแล้ว แต่แม่จันลีก็รักษาให้ทุกราย ถ้าตรวจแล้วเห็นว่ารักษาได้

แม่จันลีช่วยเหลือคนทุกข์คนยากมามาก ทางการก็ยอมรับ โดยได้เข้าอบรมเป็น อสม. ช่วยเหลือราชการมาตั้งแต่ พ.ศ. 2534 รับการส่งต่อคนไข้จากโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโนนหอม มานวดรักษาเป็นประจำ และเข้าไปให้บริการนวดในโรงพยาบาลแพทย์แผนไทยจังหวัดสกลนครเดือนละ 3 ครั้ง เป็นต้น เป็นที่พึ่งของคนไข้ที่เกือบจะสิ้นหวังให้หายหรือทุเลาจากโรคร้ายจำนวนมากมาย

เมื่อองค์การอนามัยโลกมีมติในที่ประชุมสมัชชาอนามัยโลกเมื่อราว พ.ศ. 2520 ให้ประเทศสมาชิกทั่วโลกมีเป้าหมายเพื่อบรรลุ “สุขภาพดีถ้วนหน้า เมื่อ 2543” และมีมติต่อมาว่า ลำพังการแพทย์แผนปัจจุบันย่อมไม่สามารถช่วยให้บรรลุเป้าหมายดังกล่าวได้ จำเป็นต้องนำการแพทย์ดั้งเดิมของแต่ละประเทศมาพัฒนาและใช้ประโยชน์ควบคู่กัน จึงจะบรรลุสุขภาพดีถ้วนหน้าได้ ประเทศไทยก็เป็นประเทศหนึ่งที่มุ่งมั่นเพื่อบรรลุเป้าหมายดังกล่าว และเดินตามแนวทางการส่งเสริมการแพทย์แผนโบราณที่องค์การอนามัยโลกชี้แนะมาอย่างต่อเนื่อง

แม่จันลี คือ หนึ่งในตัวอย่างรูปธรรมที่เป็นหลักฐานพิสูจน์ความสำเร็จตามหลักการดังกล่าวขององค์การอนามัยโลกอย่างชัดเจน และคณะกรรมการพัฒนาภูมิปัญญาท้องถิ่นด้านสุขภาพแห่งชาติมีมติยกย่องให้แม่จันลีเป็นหมอไทยดีเด่นแห่งชาติประจำปี 2556 อย่างเป็นเอกฉันท์