เมืองใหม่ : เติบโตอย่างไม่ไร้ทิศทาง

ในช่วงเดือน ส.ค.ที่ผ่านมา มีการเปิดเผยถึงโผจุดที่ตั้ง 17 เมืองใหม่ในระยะแรกรอบสถานีรถไฟความเร็วสูงในเส้นทางรถไฟความเร็วสูง4 สาย ได้แก่ สายกรุงเทพฯพิษณุโลก : พระนครศรีอยุธยา ลพบุรี นครสวรรค์ พิจิตร พิษณุโลก สระบุรี, สายกรุงเทพฯนครราชสีมา : สระบุรี ปากช่อง นครราชสีมา, สายกรุงเทพฯพัทยาระยอง : ฉะเชิงเทรา ชลบุรี ศรีราชา พัทยา ระยอง, สายกรุงเทพฯหัวหิน : นครปฐม ราชบุรี เพชรบุรี หัวหิน ซึ่งแนวคิดในการพัฒนาเมืองใหม่ดังกล่าวนี้ จะมีการพัฒนาเมืองใหม่ขึ้นในรัศมีโดยรอบสถานีรถไฟฟ้าความเร็วสูง ส่วนรูปแบบของเมืองใหม่ต่างๆ จะเป็นขนาดเล็กหรือขนาดใหญ่ขึ้นอยู่กับศักยภาพของแต่ละสถานี ฉะนั้นในช่วงต้นเดือน ส.ค.ที่ผ่านมา กระทรวงคมนาคมจึงรับลูกเรื่องการเมืองใหม่ด้วยการตั้งคณะอนุกรรมการขึ้นมาชุดหนึ่ง เพื่อทำหน้าที่ในการพิจารณาเรื่องการพัฒนาเมืองใหม่และพัฒนาเศรษฐกิจ โดยคณะกรรมการชุดนี้ประกอบด้วย สำนักงานนโยบายและแผนการขนส่งและจราจร (สนข.) กรมโยธาธิการและผังเมือง กรมธนารักษ์ และการรถไฟแห่งประเทศไทย (ร.ฟ.ท.)

ที่ผ่านมา การเกิดขึ้นของเมืองในอดีตของประเทศไทย มักจะเกิดจากการขยายตัวและการตั้งถิ่นฐานบริเวณลุ่มน้ำหรือที่ตั้งชุมชนบริเวณสองข้างทางรถไฟและขยายชุมชนใหญ่ขึ้นเรื่อยๆ จนเกิดเป็น “เมือง” หากแต่ที่ผ่านมาเมืองเหล่านี้เจริญเติบโตขึ้นแบบไร้ทิศทาง ขาดการวางแผน และ “เมือง” ก็กลายเป็น “จุดบอด” ของการพัฒนาและเป็นศูนย์รวมของปัญหาที่ซับซ้อนอีกหลายปัญหา การให้ความหมายของ “เมือง” ในอดีต คือ การมองว่าเมืองเป็นพื้นที่ขนาดใหญ่ มีความเจริญ เป็นแหล่งงานและเป็นแหล่งรายได้ หากแต่แท้จริงแล้วในปัจจุบัน “เมือง” มีหน้าที่มากกว่าการมองในมิติทางกายภาพ เพราะ “เมือง” เป็นเครื่องมือในการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม

การสร้างเมืองใหม่คงไม่ใช่เรื่องยาก แต่ความยากอยู่ที่ทำอย่างไรเมืองใหม่ที่จะถูกสร้างให้เป็นเมืองที่มีการวางแผนและเจริญเติบโตอย่างเป็นระบบ มีทิศทาง??

สิ่งที่จำเป็นอย่างยิ่งคือ การกำหนดจุดยืนของเมือง (Positioning) ว่าเมืองจะมีหน้าที่อย่างไร อาทิ เป็นเมืองศูนย์กลางด้านสุขภาพ เมืองศูนย์กลางแฟชั่น เมืองเกษตรกรรม เมืองศูนย์กลางการประชุม เมืองที่พักอาศัย เมืองศูนย์กลางการจัดนิทรรศการ เป็นต้น การที่จำเป็นต้องกำหนดจุดยืนของเมืองเช่นนี้ เพื่อเป็นการกำหนดกรอบทิศทางการเจริญเติบโต หรือรูปแบบการพัฒนาของเมือง เพื่อให้เมืองได้ทำหน้าที่ของเมืองโดยสมบูรณ์ หากแต่สิ่งที่ลืมไม่ได้คือ ต้องมีการกำหนดจุดยืนของเมืองภายใต้บริบทและความเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้นจากการเข้าสู่ประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน เพราะการเข้ามาของประชาคมเศรษฐกิจอาเซียนเป็นปัจจัยภายนอกที่จะมีผลกระทบต่อการดำรงอยู่ของเมืองและคนในเมือง และเมื่อมีการกำหนดจุดยืนของเมืองแล้ว สิ่งที่ต้องทำในลำดับต่อไปคือ การออกแบบ การวางแผน และการสร้างเครื่องมือในการบังคับใช้เพื่อให้เป็นไปตามแผน หมายความว่า จะต้องมีการออกแบบผังเมืองที่ดี เพราะการวางผังเมืองที่ดีจะทำให้เมืองหรือชุมชนมีความสวยงามเจริญเติบโตอย่างมีระเบียบแบบแผนและถูกสุขลักษณะ และการวางผังเมืองที่ดีจะเอื้อต่อการวางผังหรือโครงข่ายการคมนาคมขนส่งและการใช้ประโยชน์ที่ดินได้อย่างเหมาะสม สอดคล้องกับจุดยืนของเมืองที่กำหนดไว้ การวางแผนการพัฒนาเมืองเป็นสิ่งที่สำคัญ เพราะเมืองส่วนใหญ่ในปัจจุบันแม้ว่าจะเป็นเมืองที่มีความเจริญ หากแต่เป็นการเจริญเติบโตที่ไร้ทิศทาง อย่างที่เห็นได้ชัดก็คือ การเจริญเติบโตของกรุงเทพมหานครในปัจจุบันสิ่งที่ขาดไม่ได้เช่นกันก็คือ จะต้องมีการสร้างเครื่องมือบางอย่างเพื่อทำหน้าที่บังคับใช้ผังเมือง หรือแผนที่วางไว้เพื่อให้เมืองได้ทำหน้าที่ตามจุดยืนที่กำหนดไว้

ที่ผ่านมา ได้มีความพยายามในการผลักดันให้เกิด “เมืองพิเศษ” เพื่อให้เมืองพิเศษได้ทำหน้าที่อย่างมีเอกภาพในการบริหารจัดการพื้นที่และเป็นการเพิ่มประสิทธิภาพในการบริหารจัดการและการบูรณาการความร่วมมือด้านต่างๆ ในพื้นที่ซึ่งเป็นพื้นที่ที่มีความเฉพาะ อย่างเช่นพื้นที่ที่เป็นพื้นที่ชายแดน เมืองท่องเที่ยว เมืองโลจิสติกส์ เมืองอุตสาหกรรม และเมืองโบราณสถาน เป็นต้น อาทิ ความพยายามที่จะยกพื้นที่แม่สอดให้เป็นเมืองพิเศษ ภายใต้ชื่อ “มหานครแม่สอด” ซึ่งเป็นเมืองพิเศษที่มีอำนาจหน้าที่ในการบริหารจัดการพื้นที่ที่มีความเป็นพื้นที่ชายแดน เป็นต้น

หัวใจสำคัญของเรื่องนี้ ไม่ได้อยู่ที่การสร้างเมืองใหม่ หากแต่หัวใจของเรื่องอยู่ที่โอกาสสำคัญอันดีของประเทศไทยที่จะมีการออกแบบ วางแผน และสร้างเครื่องมือบังคับใช้เพื่อให้การพัฒนาเมืองเป็นไปตามแผน และมีการกำหนดทิศทางการเจริญเติบโตของเมือง...