กวีเอกก้องโลก เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์

โดย...ธนวัฒน์ เพ็ชรล่อเหลียน

ละเลียดร้อยลายสือไทยคัดสรรอย่างบรรจง วรรณศิลป์ทรงความหมายเหนือกาลเวลา บทกวีของ เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์ ศิลปินแห่งชาติ หยัดอยู่ท่ามกลางความผันแปรของยุคสมัย

ล่าสุด กระทรวงวัฒนธรรมได้คัดเลือกให้ เนาวรัตน์ เป็น “กวีเอกของชาติ” และเป็นหนึ่งในผู้ที่ได้รับรางวัลสุนทรภู่ ปี 2556 เมื่อวันที่ 26 มิ.ย.ที่ผ่านมา ร่วมกับกวีอีก 9 ราย จากประเทศในกลุ่มอาเซียน

ก่อนหน้านี้ไม่นาน ท่อนหนึ่งในบทกวี “วิถีไทย” ของ เนาวรัตน์ ได้รับคัดเลือกจากโครงการ Path of Visionaries of the World ปี 2556 ให้แปลเป็นภาษาเยอรมัน เพื่อจารึกลงแผ่นหินย่านดริชสตราเซอร์ กรุงเบอร์ลิน คงคุณค่าเทียบเท่าวาทะอมตะของ อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์ มหาตมะ คานธี รวมถึง แองตวน เดอ แซงค์เตกซูเปรี เจ้าของบทประพันธ์เจ้าชายน้อย

“ศิลปวัฒนธรรมประจำชาติ เอกราชเอกลักษณ์เอกศักดิ์ศรี เป็นคันฉ่องส่องความงามและความดี เป็นโคมฉายช่วยชี้วิถีชนฯ”

lถอดความหมายบทกวีได้อย่างไร

“ศิลปวัฒนธรรม” ประกอบจากคำว่า “ศิลปะ” ซึ่งหมายถึงวิถีจิตใจ กับ “วัฒนธรรม” ซึ่งหมายถึงวิถีชีวิต เมื่อนำสระออกให้คำ 2 คำนี้รวมเป็นหนึ่ง ความหมายก็คือ “ชีวิตจิตใจ” ทั้งของคน สังคม ประเทศ มนุษยชาติ และเมื่อรวมกับ “ประจำชาติ” ก็คือชีวิตจิตใจของผู้คนในชาติ โดยมีแก่นก็คือ “เอกราช” (ความเป็นอิสระ) “เอกลักษณ์” (มีรูปแบบเฉพาะ) และ “เอกศักดิ์ศรี” ที่มาจากคำว่า “ศักยะ” แปลว่า คุณค่า และ “ศรี” ที่แปลว่าความดีงาม

ศิลปวัฒนธรรมยังต้องเป็น “คันฉ่อง” คือกระจกที่สะท้อนเงาของความดีงาม เอกลักษณ์ และคุณค่าเหล่านั้น ในขณะเดียวกันต้องเป็น “โคมฉาย” ช่วยส่องทางให้คนเดินตามไปตามครรลองด้วย

lศิลปวัฒนธรรมเป็นสิ่งสัมบูรณ์หรือไม่ หรือผันแปรตามเงื่อนไข

ถ้าพูดถึงโครงสร้างมันปรับแปรได้ แต่ “แก่น” คือความดีงามไม่เปลี่ยนแปลง มันเหมาะสมกับทุกยุคทุกสมัย และเป็นประโยชน์กับชีวิตสังคม อาจารย์พุทธทาส บอกว่า ทำดีดี ทำชั่วชั่ว มันดีมันชั่วอยู่ในตัว คือ ขณะที่ทำดีมันดีอยู่แล้ว หรือเมื่อทำชั่วมันก็ชั่วอยู่ในตัว จึงไม่จำเป็นต้องเอาคำว่า “ได้” ไปประเมิน อย่าบอกว่าทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว เพราะคำว่า “ได้” มันเปลี่ยนแปรไปตามค่านิยม การใช้ค่านิยมในสังคมมาเป็นมาตรวัดความดีความชั่วไม่ถูกต้อง

lดีชั่ว เป็นนามธรรม ศิลปวัฒนธรรมเป็นเช่นนั้น หรือนิยามจำเพาะได้

คำว่า “วัฒนธรรม” มาจาก “วัฒนะ” ที่แปลว่า งอกเงย เป็นคำกลางๆ ส่วนคำว่า “ธรรม” แปลว่า “จริง” จริงในที่นี้ไม่ยกเว้นอะไรทั้งสิ้น คำว่า “ธรรม” มันมาจากคำว่า “ธร” ซึ่งแปลว่าทรงไว้ซึ่งความเป็นเช่นนั้น ดังนั้นวัฒนธรรมจึงถือเป็นคำกลางๆ ทุกสิ่งที่มนุษย์สร้างขึ้นเพื่อประโยชน์ต่อการดำเนินชีวิตนับเป็นวัฒนธรรมทั้งสิ้น นิยามให้ตรงตัวที่สุดก็คือ “วิถีชีวิต”

สำหรับคำว่า “ศิลปะ” หมายถึง “วิถีจิตใจ” เพราะมุ่งเอาความรู้สึกนึกคิดอารมณ์เป็นหลัก เวลาเราคิดเราคิดด้วยคำ แต่มนุษย์ไม่ได้มีเฉพาะความคิด มนุษย์มีความรู้สึกด้วย แน่นอนว่าไม่สามารถบรรยายออกมาเป็นคำได้ ความรู้สึกเป็นสากลที่พ้นไปจากภาษา ฉะนั้นภาษาของความรู้สึกคือ “ศิลปะ”

ดังนั้น “ศิลปวัฒนธรรม” คือ “ชีวิตจิตใจ” ที่สามารถบอกอดีต ปัจจุบัน และอนาคต ถือเป็นคำกลางๆ

lบทกวีที่ถูกแปล ยังคงคุณค่าและความงามไว้ได้หรือไม่

มันจะเหลือแต่ความหมาย บทกวีคือภาษาของความรู้สึกและขึ้นอยู่กับสังคมวัฒนธรรม ดังนั้นการแปลบทกวีจึงเป็นไปไม่ได้เลย

ตัวอย่างหนึ่งคือ บทกวีญี่ปุ่น แปลเป็นไทยได้ว่า “บ่อโบราณเจ้าเอย กบตัวหนึ่งกระโดดแผว จ๋อม! น้ำกระจาย” เมื่อคนไทยอ่านก็ไม่เข้าใจว่าเป็นบทกวีอย่างไร แต่คนญี่ปุ่นเมื่อพูดถึงบ่อโบราณก็จะเห็นภาพปราสาทที่มีเงาทอดไปยังบ่อโบราณซึ่งน้ำนิ่งใสสนิท และในขณะที่มีสมาธิอยู่นั้นก็มีกบกระโดดลงไป ภาพที่เห็นก็เลือนหายไปหมด นั่นคือความสงบกับความเคลื่อนไหวที่ตัดกันฉับ มันคือจิตวิญญาณของชาวญี่ปุ่น