ซูเปอร์มูน 2556

คํ่าวันอาทิตย์ที่ 23 มิ.ย. 2556 ตรงกับคืนวันเพ็ญ นอกจากดวงจันทร์จะสว่างเต็มดวงแล้ว ยังใกล้เคียงกับช่วงเวลาที่ดวงจันทร์ใกล้โลกที่สุดในรอบปี ดวงจันทร์จึงมีขนาดปรากฏใหญ่กว่าค่าเฉลี่ยเล็กน้อย แต่อาจสังเกตเห็นความผิดปกตินี้ได้ยาก อย่างไรก็ตาม ดวงจันทร์ขณะขึ้นหรือใกล้ตกที่ขอบฟ้าจะดูเหมือนมีขนาดใหญ่อยู่แล้ว เมื่อถูกเปรียบเทียบกับสิ่งต่างๆ ที่ขอบฟ้า

วงโคจรของดวงจันทร์รอบโลกไม่เป็นวงกลม แต่มีความรีเล็กน้อย โดยมีจุดใกล้โลกที่สุด (Perigee) กับจุดไกลโลกที่สุด (Apogee) อยู่ตรงข้ามกัน ระยะทางระหว่างโลกถึงดวงจันทร์จึงเปลี่ยนแปลงไปตลอดเวลา ขณะใกล้โลกที่สุด ดวงจันทร์อยู่ห่างโลกประมาณ 356,400 กิโลเมตร ขณะไกลโลกที่สุดอยู่ห่างโลกประมาณ 406,700 กิโลเมตร โดยระยะทางทั้งสองจุดนี้ก็ไม่คงที่ มีการเปลี่ยนแปลงเนื่องจากแรงโน้มถ่วงของดวงอาทิตย์และดาวเคราะห์ต่างๆ

ระยะห่างที่ต่างกัน ทำให้ดวงจันทร์ขณะใกล้โลกที่สุดมีขนาดปรากฏใหญ่กว่าขณะอยู่ไกลโลกที่สุดประมาณร้อยละ 14 และเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้สุริยุปราคาชนิดที่เห็นดวงจันทร์ผ่านกลางดวงอาทิตย์ แบ่งได้เป็นสุริยุปราคาเต็มดวง (ดวงจันทร์ใหญ่กว่าดวงอาทิตย์) กับสุริยุปราคาวงแหวน (ดวงจันทร์เล็กกว่าดวงอาทิตย์)

คาบการโคจรของดวงจันทร์รอบโลกแบ่งได้เป็นหลายชนิด หากเทียบกับดวงอาทิตย์ ซึ่งเป็นตัวกำหนดดิถีของดวงจันทร์ในปฏิทินจันทรคติ เช่น จากจันทร์เพ็ญหนึ่งถึงจันทร์เพ็ญถัดไป มีค่าเฉลี่ย 29.530589 วัน เรียกว่าเดือนดิถี หากเทียบกับจุดใกล้โลกที่สุด ดวงจันทร์จะผ่านจุดนี้เฉลี่ยทุกๆ 27.55455 วัน เรียกว่าเดือนจุดใกล้ คาบที่ต่างกัน ทำให้ดวงจันทร์ในคืนวันเพ็ญแต่ละครั้ง จึงมีขนาดปรากฏไม่เท่ากัน แต่ก็ไม่ได้แตกต่างกันมากจนถึงกับสังเกตเห็นได้ชัดด้วยตาเปล่า

ซูเปอร์มูน (Supermoon) เริ่มเป็นที่รู้จักกันในวงกว้างเมื่อ 2 ปีที่แล้ว เนื่องจากคืนวันที่ 19 มี.ค. 2554 เข้าสู่วันที่ 20 มี.ค. 2554 ตามเวลาประเทศไทย ดวงจันทร์สว่างเต็มดวงในช่วงที่ดวงจันทร์โคจรใกล้โลกที่สุดในรอบ 18 ปี พร้อมกับมีกระแสข่าวลือไปในทำนองว่าจะส่งผลต่อโลก ทำให้เกิดภัยพิบัติ โดยเฉพาะแผ่นดินไหวและภูเขาไฟระเบิด ซึ่งแท้จริงแล้วผู้ที่เผยแพร่ความเชื่อดังกล่าวเป็นโหรชาวอเมริกัน ผู้ซึ่งเริ่มใช้ศัพท์คำนี้เมื่อ พ.ศ. 2522

ในทางวิทยาศาสตร์ไม่มีหลักฐานที่ทำให้เชื่อได้ว่าซูเปอร์มูนส่งผลดังกล่าวต่อโลกตามที่โหรผู้นี้อ้าง ผลกระทบของการที่ดวงจันทร์ใกล้โลกที่สุดในช่วงจันทร์เพ็ญหรือจันทร์ดับ คือ ระดับน้ำทะเลจะขึ้นสูงและลงต่ำเป็นพิเศษ หรือที่เรียกว่าน้ำเกิด (Spring Tide) ส่วนช่วงที่ระดับน้ำทะเลมีพิสัยการเปลี่ยนแปลงแคบ เรียกว่าน้ำตาย (Neap Tide) ซึ่งอยู่ในช่วงที่ดวงจันทร์สว่างครึ่งดวง

แรงโน้มถ่วงของดวงจันทร์เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เกิดน้ำขึ้นน้ำลงบนโลก ช่วงใกล้วันจันทร์เพ็ญและจันทร์ดับเป็นช่วงน้ำเกิด เนื่องจากมีแรงโน้มถ่วงของดวงอาทิตย์มาช่วยเสริม การที่ดวงจันทร์ใกล้โลกในช่วงเดียวกันก็มีโอกาสทำให้ระดับน้ำทะเลสูงกว่าปกติ และอาจทำให้เกิดน้ำท่วมในบางพื้นที่แต่ก็ไม่เสมอไป เนื่องจากยังมีปัจจัยอื่นอีก เช่น ปริมาณฝน กระแสลม ลักษณะของชายฝั่งทะเล

วันที่ 23 มิ.ย. 2556 ดวงจันทร์จะทำมุม 180 องศา หรืออยู่ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์พอดีในเวลา 18.32 น. ตามเวลาประเทศไทย นอกจากจันทร์เพ็ญแล้ว เวลานั้นยังใกล้เคียงกับจังหวะที่ดวงจันทร์ใกล้โลกที่สุดในรอบปีนี้อีกด้วย (ห่างกันไม่ถึงครึ่งชั่วโมง) โดยดวงจันทร์อยู่ห่างจากโลก 356,991 กิโลเมตร

คืนนั้นดวงจันทร์ปรากฏอยู่ในกลุ่มดาวคนยิงธนู หรือกลุ่มดาวราศีธนู ตรงข้ามกับดวงอาทิตย์ที่อยู่ในกลุ่มดาวคนคู่ หรือกลุ่มดาวราศีเมถุน ปฏิทินจันทรคติไทยตรงกับขึ้น 15 ค่ำ เดือน 7 เมื่อสังเกตจากกรุงเทพฯ ดวงจันทร์จะขึ้นเหนือขอบฟ้าในเวลา 18.41 น. จังหวัดในภาคตะวันออกเฉียงเหนือเห็นดวงจันทร์ขึ้นก่อน เช่น อ.เมืองอุบลราชธานี ดวงจันทร์ขึ้นเวลา 18.25 น. จุดที่ดวงจันทร์ขึ้นที่ขอบฟ้าจะอยู่ค่อนไปทางขวามือของทิศตะวันออกจริง ขณะที่ดวงจันทร์ขึ้นจึงตรงกับช่วงจันทร์เพ็ญและใกล้โลกที่สุดพอดี

หลังจากดวงจันทร์ขึ้น ดวงจันทร์จะเคลื่อนสูงขึ้นโดยเยื้องไปทางทิศใต้ ถึงจุดสูงสุดบนท้องฟ้าในเวลาประมาณเที่ยงคืนครึ่ง โดยไม่ได้อยู่เหนือศีรษะ แต่อยู่ทางทิศใต้ที่มุมเงยประมาณ 60 องศา จากนั้นตกลับขอบฟ้าในเช้าวันที่ 24 มิ.ย. หลังดวงอาทิตย์ขึ้นราวครึ่งชั่วโมง จุดที่ตกอยู่ทางทิศตะวันตก เยื้องไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้

ในความเป็นจริงแล้ว ดวงจันทร์ในวันที่ใกล้โลกที่สุดไม่ได้มีขนาดใหญ่กว่าดวงจันทร์ในวันอื่นๆ มากนัก เป็นไปได้ว่าเมื่อดูด้วยตาเปล่า ทุกคนจะไม่สามารถแยกแยะดวงจันทร์ในวันที่ใกล้โลกที่สุดกับวันที่ไกลโลกที่สุดออกจากกันได้ ยกเว้นเมื่อดูดวงจันทร์ในช่วงที่กำลังขึ้นที่ขอบฟ้า หรือกำลังใกล้จะตกลับขอบฟ้า เวลานั้นดวงจันทร์จะดูเหมือนมีขนาดใหญ่เป็นพิเศษ ซึ่งเป็นภาพลวงตาอันเกิดจากการมีสิ่งเปรียบเทียบเป็นฉากหน้า เช่น อาคารบ้านเรือน ต้นไม้ ภูเขา ฯลฯ ซึ่งปรากฏการณ์ทำนองเดียวกันนี้ก็เกิดกับดวงอาทิตย์ด้วย

หากเราพิจารณาคาบของเดือนดิถีและเดือนจุดใกล้ เราจะพบว่าระยะเวลา 14 เดือนดิถี (29.530589x14 = 413.428246) ใกล้เคียงกับระยะเวลา 15 เดือนจุดใกล้ (27.55455x15 = 413.31825) จันทร์เพ็ญขณะใกล้โลกที่สุดจึงเกิดขึ้นเฉลี่ยทุกๆ ประมาณ 413 วัน หรือราว 1 ปี กับอีก 1 เดือนครึ่ง

หลังจากปีนี้เราจึงคาดหมายได้ว่าจันทร์เพ็ญขณะใกล้โลกที่สุดครั้งถัดไปควรจะเกิดขึ้นในวันเพ็ญของเดือน ส.ค. 2557 หรือถ้าจะให้ระบุวัน ก็สามารถคำนวณล่วงหน้าได้ว่าเป็นวันที่ 11 ส.ค. 2557, 28 ก.ย. 2558, 14 พ.ย. 2559 (ตรงกับวันลอยกระทง) 2 ม.ค. 2561,...

ปรากฏการณ์ท้องฟ้า (23-30 มิ.ย.)

ดาวพุธและดาวศุกร์อยู่บนท้องฟ้าทิศตะวันตก สัปดาห์นี้เป็นช่วงสุดท้ายที่มีโอกาสสังเกตดาวพุธ เนื่องจากดาวพุธเคลื่อนเข้าใกล้ดวงอาทิตย์มากขึ้น และมีความสว่างลดลง จึงอยู่ต่ำและจะสังเกตได้ยากขึ้น โดยมีดาวศุกร์เป็นดาวสว่างอยู่สูงเหนือขอบฟ้ามากกว่า แต่มีเวลาสังเกตดาวศุกร์ได้ไม่นานนัก นับตั้งแต่ท้องฟ้าเริ่มมืด จนกระทั่งดาวศุกร์ตกลับขอบฟ้า

ดาวเสาร์อยู่ในกลุ่มดาวหญิงสาว ราว 2 ทุ่ม ดาวเสาร์จะเคลื่อนถึงจุดสูงสุดบนท้องฟ้าทางทิศใต้ที่มุมเงย 60-70 องศา จากนั้นคล้อยลงไปทางทิศตะวันตกมากขึ้น จนตกลับขอบฟ้าราวตี 2 ดาวอังคารอยู่ในกลุ่มดาววัว สังเกตได้ในเวลาเช้ามืด โดยยังอยู่ต่ำใกล้ขอบฟ้าทิศตะวันออก

ดวงจันทร์สว่างเต็มดวงในคืนวันที่ 23 มิ.ย. จากนั้นเข้าสู่ข้างแรม ส่วนสว่างลดลงทุกวัน สว่างครึ่งดวงในวันสุดท้ายของเดือน