แผนภูมิที่ตั้งสถูปและวัดที่ตักสิลา

สถูปที่มีในตักสิลานั้นถือว่าเป็นยุคต้นของการมีสถูปในพระพุทธศาสนา จากธัมมราชิกสถูป รูปโอคว่ำ ที่ตักสิลา สถูป Shingardar Stupa มีความสูงประมาณ 300 ฟุต วัดวงกลมที่ยอดกว้าง 97 ฟุต ส่วนฐานล่างโดยรอบมีเนื้อที่ 4,400 ฟุต ที่จังหวัด N W F P ได้พัฒนาออกมาในรูปแบบต่างๆ ดังที่ ดร.สุชีลา แพนท์ ค้นคว้าและรวบรวมไว้ใน The Origin and Development Stupa Architecture in India มีทั้งสถูปรูปโดม จนกระทั่งสถูปยอดแหลม ที่คนไทยคุ้นตา เพราะสถูป หรือเจดีย์ในไทย พม่า ลาว ล้วนแต่มียอดแหลมทั้งสิ้น

การสร้างสถูปในยุคแรก สร้างเพื่อบูชาแทนองค์พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เช่นที่พระเจ้าอโศกมหาราช พระมหากษัตริย์ชาวพุทธที่ทรงอำนาจทั้งธรรมและทางโลก ทรงสร้างธัมมราชิกสถูปขึ้นมาที่ตักสิลา (ประมาณ พ.ศ. 200) ก่อนที่จะมีการสร้างพระพุทธรูปในยุคของพระเจ้ากนิษกะ ผู้ทรงเป็นพุทธมามกะที่ยิ่งใหญ่พระองค์หนึ่ง (ประมาณ พ.ศ. 600)

ในบทความตอนนี้ ผมนำภาพการพัฒนาสถูปจากหนังสือ The Origin and Development of Stupa Architecture in India มาให้ดูด้วย แต่เป็นภาพขาวดำที่ถ่ายไว้นาน

เป็นที่น่าสังเกตว่าไม่มีภาพธัมเมกขสถูป ที่พาราณสี และพระมหาเจดีย์พุทธคยา ที่ทั้งสองนั้นสร้างสมัยพระเจ้าอโศกเช่นกัน

อย่างไรก็ตาม เพื่อให้เห็นความนิยมการสร้างสถูปเมื่อ 2,500 ปี ว่า เขากำหนดที่ตั้งสถูปกับที่พักสงฆ์ไว้อย่างไร จึงหาแผนภูมิที่ตั้งวัด และสถูปที่สำคัญๆ ที่ตักสิลาที่หนังสือ Taxila โดย มูฮัมหมัด อิลยาส ภัตติ รวบรวมไว้มาพิมพ์ประกอบ ทั้งนี้เพื่อให้ผู้อ่านได้เห็นลักษณะการวางผังสถูป และที่พักสงฆ์ รวมทั้งศาลา (หอประชุม) และหอฉันว่าเขาจัดตั้งไว้อย่างไร ทั้งนี้เพื่อจะเน้นให้เห็นว่าหลังพุทธปรินิพพานนั้น เขาให้ความสำคัญสถูปมากเป็นอย่างยิ่ง

เมื่อดูแผนภูมิที่ประดิษฐานสถูปองค์ประธานในวัดต่างๆ ที่ยังมีหลักฐานให้เห็นที่ตักสิลานั้น จะเห็นว่าแต่ละวัดจะมีศูนย์รวมที่สถูปประธาน (Main Stupa) ส่วนรอบๆ สถูปประธานจะเป็นที่พำนัก ที่ปฏิบัติธรรม และห้องประชุม ดังแผนภูมิของวัดเจาเลียน จะเห็นสถูปประธานอยู่ตรงกลางแวดล้อมด้วยสถูปเล็กๆ ที่เป็นบริวาร และที่พำนักสงฆ์ ในบริเวณใกล้เคียงกันมีผังเป็นรูปสี่เหลี่ยม ตรงกลางเป็นสระน้ำ มีถนนทั้ง 4 ด้าน รอบนอกเป็นที่พักสงฆ์ขนาบ 4 ด้าน ถัดไปเป็นห้องประชุมใหญ่และหอฉัน ประกอบด้วยห้องซักล้าง ห้องเก็บของ

ส่วนธัมมราชิกสถูปนั้น ตามแผนภูมิแล้ว ได้แบ่งเป็น 2 ส่วนชัดเจนระหว่างสถูป กับที่พักสงฆ์ ดังที่ฝ่ายไทยนำมาประยุกต์เป็นเขตพุทธาวาส และเขตสังฆาวาสในพระอารามใหญ่ๆ เช่น วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม วัดราชบพิธสถิตมหาสีมาราม และวัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ เป็นต้น

ธัมมราชิกสถูปนี้พิจารณาตามรูปแบบที่ก่อสร้างแล้วเป็นรูปโอคว่ำ ต่อมาก็วิวัฒนาการมาสร้างในรูปแบบต่างๆ ตามรสนิยมของท้องถิ่นในแต่ละประเทศ ที่ไม่เหมือนกัน ดังที่ ดร.สุชีลา ค้นคว้าและเขียนไว้ในหนังสือ The Origin and Development Stupa Architecture in India ซึ่งมีทั้งสิ้น 14 แบบ ตั้งแต่รูปโดมถึงยอดแหลม

อนึ่ง ตอนที่แล้วผมพูดถึงการเดินทางจากพาราณสี สู่ตักสิลา และจากปาฏลีบุตร สู่ตักสิลา ว่ามีระยะทางเท่าไร โดยผมบอกว่า Dictionary of Pali Propernames by G.P. Malalasekera ว่ามีระยะทาง 2,000 โยชน์ จากพาราณสี ถึงตักสิลา พร้อมกับระบุว่าเส้นทางเป็นป่าทึบ เต็มไปด้วยโจรผู้ร้าย และสัตว์ป่าแต่ไม่สามารถหาคำตอบว่าไปทางไหน ผ่านอะไรบ้าง ต่อมาพระ ดร.อนิล ศากยะ วัดบวรนิเวศวิหาร ที่มีคำถามเรื่องระยะทางที่ว่าเช่นกัน ได้คำตอบจากหนังสือเรื่อง Historical Routes Through Gandhara (Pakistan) 200 BC00 AD by Dr.Saifur Rahman Dar แล้วให้ผมอ่านดูว่าพอใช้ได้หรือไม่ ตามหนังสือที่กล่าวนั้นแสดงเส้นทางการเดินทางในสมัยโบราณว่าผ่านเมืองอะไรบ้างในปัจจุบันก่อนที่จะถึงตักสิลา โดยเฉพาะเส้นทางที่ว่านี้เรียกกันในสมัยนั้นว่าอุตรปาถะ (Uttarapatha) มีกล่าวถึงในพระไตรปิฎกด้วย

ตามแผนที่นั้น ต้องยอมรับความมุ่งมั่นของผู้ที่จะมาเรียนที่ตักสิลาว่าต้องมีมากขนาดไหน เพราะระยะทางไกลมากๆ หรือมิเช่นนั้นก็เป็นเพราะความมีชื่อเสียงของสำนักตักสิลา ทำให้ปัญหาและอุปสรรคใดๆ มาขวางกั้นผู้ที่ตั้งใจหาความรู้มิได้

รูปอื่นๆ ที่ผมนำมาเสนอเพื่อให้เห็นการปั้นแต่งพระพุทธรูปสมัยคันธาระนั้นมีความพิถีพิถันมาก แม้กระทั่งชายจีวรยังแสดงให้เห็นชัดเจน

ส่วนภาพพระพุทธรูปในตู้นั้นเป็นภาพจากพิพิธภัณฑ์ตักสิลา อีกภาพหนึ่งเป็นวัตถุและสิ่งของโบราณที่แสดงในพิพิธภัณฑ์ตักสิลาเช่นกัน