วงธม ที่ไร้ระทม

วันนั้น พวกเรากลุ่มนักแรมทางค้นหาความเป็นอารยธรรมแขมร์ด้วยความรื่นรมย์ เรามีนัดกับหลายปราสาทรอบนอกในกลุ่มวงธม (วงใหญ่ รอบท่องเที่ยวเมืองพระนครรอบนอก) ที่นั่น เราจะพบปราสาทแปรรูปสัญลักษณะแห่งการแปรเปลี่ยนจากร่างเนื้อหนังดับขันธ์สู่กองอัฐิ ไม่ไกลจากกันนั้นคือแม่บุญตะวันออก ครั้งหนึ่งคือปราสาททรงมหาคีรีเรียงชั้นสู่ยอดสวรรค์บนผืนน้ำกว้างใหญ่แห่งบารายตะวันออก คงงดงามราววิมานพระนารายณ์กลางเกษียรสมุทรเมื่อพันปีก่อน

แต่วันนั้นบารายเหือดแห้งทิ้งร่างเป็นท้องทุ่ง ป่าละเมาะ และสนามกับระเบิด, ปราสาทตาสม เรายกให้เป็นปราสาทตาพรหมขนาดย่อส่วนในพื้นที่ริมบารายโบราณอันเป็นที่ตั้งของปราสาทนาคพัน ซึ่งในบางความเห็นไม่ควรเรียกเป็นปราสาท และควรมองว่าเป็นสระน้ำศักดิ์สิทธิ์ที่ตกแต่งอย่างอลังการ เมื่อครั้งยังรุ่งเรือง ปราสาทนาคพันอยู่ท่ามกลางบารายโบราณที่เก่าแก่ยิ่งกว่าเมืองพระนคร ไม่ไกลจากริมบารายนาคพันด้านตะวันตก คือด้านหน้าของปราสาทพระขรรค์ ศาสนสถานในเมืองขนาดย่อมซ่อนตัวในป่าทึบที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นปราการสุดท้ายในศึกระหว่างจามกับเขมรเมื่อเนิ่นนานกว่าประวัติศาสตร์จะบันทึก

ไกลออกไปทางตะวันออก ปราสาทบันทายสำเร ตั้งอยู่ริมเขื่อนบารายตะวันออก ซ่อนตัวในพงป่า งดงามอย่างเรียบง่าย บางคนคิดว่าที่นี่คือโมเดลย่อส่วนของปราสาทหินพิมาย ซึ่งนับเป็นการตั้งข้อสังเกตได้อย่างแหลมคม ทว่ากับบางเรายกบันทายสำเรให้งามกว่าพิมายตรงด้วยความรู้สึกถึงบรรยากาศอ่อนน้อมถ่อมตนในอ้อมกอดของป่าและวิถีชีวิตชนบทเขมร

ในบ่ายวันนั้น เด็กเลี้ยงวัวยังเดินลัดเลาะไปมาตามเส้นทางขนาบด้วยเสานางเรียงพร้อมกับฝูงวัว เด็กๆ กำลังเล่นซ่อนหาในปราสาท บางคนง้างหนังสะติ๊กยิงนกป่าบนคบไม้ต้นตะแบกหน้าโคปุระตะวันตก นักแรมทางนั่งคุยกับสาวเขมรขายน้ำริมราวบันไดนาคราชด้านตะวันออก ทัวริสต์สนใจกับความเคร่งขรึมแห่งอารยธรรมมากกว่ารีบเข้ามาถ่ายรูปเป็นพยานการมาเยือนแล้วรีบไปเก็บภาพที่อื่นต่อด้วยอาการหืดหอบ ริมทางเข้านั้น ผมพบน็อมบันจ๊กเครื่องแกงเขียวชามละพันเรียลใส่ผักพูนจาน รสชาติอร่อยราวกับปรุงถวายพระกมรเต็งอัญสุริยะวรมัน และเติมได้ตามใจต้องการตราบใดที่น้ำยาขนมยังไม่พร่องจากจาน ผมแบ่งกินกับไกด์ผีคนละหลายยกท่ามกลางสายตาเอ็นดูและรอยยิ้มของแม่ค้าแสนสวยชาวบ้านแถวนั้น

บันทายสำเรห่างไกลจากความหิวกระหายเงินของอุตสาหกรรมท่องเที่ยวที่สุด แต่ใกล้ชีวิตเรียบง่ายของชาวแขมร์ที่สุด

บนเส้นทางวงธมจากปราสาทนาคพันสู่ประสาทพระขรรค์ เราเสียเวลาหลงในปราสาทขนาดมหึมาแห่งนั้นราวกว่าชั่วโมง ปราสาทที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นทั้งศูนย์กลางพุทธศาสนาในช่วงเวลาสันติและศูนย์กลางทางการเมืองในห้วงเวลาของการขับเคี่ยวระหว่างเขมรและจามที่ยกตลุยผ่าตนเลซัปถึงเมืองพระนครเมื่อพันกว่าปีก่อน ความที่มีหลายบทบาทปราสาทพระขรรค์จึงระเกะระกะไปด้วยความสลับซับซ้อนของสิ่งก่อสร้างหลายยุคหลายสมัย อย่างที่นักโบราณคดีมือฉมังอย่างมองซิเออร์ เกลซ จะทอดถอนหายใจรำพึง ที่นี่ “คือความอลหม่านทางสถาปัตยกรรม”

ไม่ผิด ในทางสถาปัตยกรรมพระขรรค์อาจทำเอาหลายคนงุนงงจนหลงทางเอาง่ายๆ ในพื้นที่ไม่ใหญ่มากของกลุ่มอาคารในพื้นที่ขนาดมหึมาของคูเมืองล้อมรอบด้วยกำแพงสูงท่วมหัวกลับมีปราสาทเล็กปราสาทน้อยกระจุกตัวนับสิบหลัง แต่ละหลังยังอยู่ในสภาพล้มพังพาบอย่างที่ จิตร ภูมิศักดิ์ สันนิษฐานว่าเป็นเพราะความไม่พอใจของชนชั้นล่างที่ตกเป็นทาสสร้างปราสาทมานานนับศตวรรษ หลังจากเทวราชสิ้นอำนาจ ข้าทาสเหล่านั้นจึงระบายออกด้วยการทำลายปราสาทหินอันเป็นสัญลักษณ์ของการกดขี่เสีย เห็นอย่างนี้แล้วปราสาทหินพระขรรค์หรือที่อื่นๆ เขี่ยให้พังทลายได้ไม่ยาก แค่หาจุดเชื่อมต่อของตัวปราสาททั้งหลัง จากนั้นเพียงแค่เคลื่อนออกเท่านั้น ก็จะเป็นเพียงแค่เศษหินอย่างที่เห็นอยู่ทุกวันนี้ จุดที่ว่านั้นอยู่ที่ส่วนยอดอันเป็นตัวประสานโดมหินของตัวปราสาทนั่นเอง

ผ่านเวลามานานหลายศตวรรษ จวบจนการมาถึงของนักโบราณคดีฝรั่งเศสและยูเนสโก ปราสาทพระขรรค์ที่พังพาบลงบางส่วนยังถูกทิ้งไว้อย่างนั้นราวกับเตือนความทรงจำทางประวัติศาสตร์ บรรยากาศในครึ้มเงาไม้ให้รู้สึกถึงความโรแมนติกและเหงาหงอย กับความรู้สึกขรึมขลังจนขนลุกในเวลาเดียวกัน

เราเหนื่อยและเงาไม้ในเย็นร่มปราสาทเอ็นดูเรามากกว่าร้อนระอุของปราสาทกลางทุ่งกว้างยืนท้าแดดจนระโหย

วงธมจะสิ้นสุดลงเมื่อเราเดินทางผ่าประตูยอดพรหมพักตร์ของนครธมด้านทิศเหนือ เมืองนครธมไม่ได้มีแค่สี่ประตูตามทิศเหนือใต้ออกตกเท่านั้น แต่ยังมีประตูชัยด้านทิศตะวันออก ห่างออกไปตรงด้านหน้าสนามหลวงของวังหลวง ข้อเท็จจริงอีกอย่างคือ ยอดประตูพรหมพักตร์ไม่ได้มีแค่ที่เมืองนครธม ประตูพระราชวังหลวงอยุธยายังทำยอดหน้าพรหม และสืบทอดมายังพระบรมมหาราชวังแห่งกรุงรัตนโกสินทร์

หนึ่งในหน้าพรหมพักตร์เปิดไปสู่ทิศตะวันออก ไปสู่ปลายทางที่เคยเป็นสุสาน มันจึงเรียกขานอย่างน่าสะพรึงกลัวว่า ประตูผี

ฝนโปรยหยาดละอองลงมาพอดีเมื่อเราถึงปราสาทบายน วงเวียนศูนย์กลางของประตูทางเข้าออกทั้งสี่ของเมือง เราพักชั่วครู่ริมคาเฟ่ด้านข้างบายนนั่งดูฝนปรอยฝอยเหนือปราสาทหิน เป็นภาพงดงามในทะมึนทึมของบรรยากาศ แต่เย็นสบายสำหรับการหย่อนใจหลังความเหนื่อยล้าและร้อนราวอเวจีเบื้องนอกวงธม

ไม่จำเป็นต้องเดินผ่านประตูผี เรายังอาจรู้สึกได้ว่าวิญญาณนับหมื่นนับพันในหลายร้อยปียังวนเวียนอยู่ในอาณาบริเวณกว้างขวางของเมืองวางายแห่งนี้ มันไม่ใช่วิญญาณที่หลอกหลอนความรู้สึก หากแต่เป็นจิตวิญญาณแขมร์ผ่านร้อนผ่านหนาวมานานนับพันปี ความตายและความสูญสิ้นเกิดไม่หยุดหย่อนที่นี่และยอดพรหมพักตร์เป็นพยานในคราบน้ำตานั้น การรุกรานของจาม อโยธยา เวียดนามในศึกอานามสยามยุทธ การมาถึงของฝรั่งเศส ความขัดแย้งในสงครามกลางเมืองหลังเอกราช บอมบาร์ดจากอเมริกันในสงครามอินโดจีน ความบ้าคลั่งของเขมรแดงที่นำไปสู่จุดจบของเขมรนับล้านในยุคทุ่งสังหาร

ทุกวันนี้บ้านเมืองเหมือนดำเนินไปตามครรลองอีกครั้ง แต่ซากกระดูกยังกองสุมไร้การกลบฝัง ปราสาทที่พังภินท์ยังไม่ได้รับการฟื้นฟู และคราบน้ำตายังเช็ดไม่หมดรอย ภาษิตโบราณอาจไม่เคยกล่าวไว้ แต่การเกิดและตายของมนุษย์และหินผาย่อมไม่แปรเปลี่ยน

คือความจริงของอดีตจนถึงอนาคต