ผลข้างเคียงของการขึ้นศาล

อีกหลายเดือนกว่าเราจะทราบผลว่าศาลยุติธรรมระหว่างประเทศจะมีคำตัดสินออกมาอย่างไร ในกรณีที่กัมพูชายื่นเรื่องต่อศาลให้ตีความคำพิพากษาเดิมคดีปราสาทพระวิหาร พ.ศ. 2505 และคำตัดสินนั้นจะเป็นผลบวกต่อฝ่ายกัมพูชาหรือฝ่ายไทย หรือต่อการรักษาความสัมพันธ์อันดีระหว่างประเทศทั้งสอง

ในระหว่างที่รอมีข้อสังเกตที่อยากนำเสนอเกี่ยวกับผลข้างเคียงอันเกิดจากการที่กัมพูชาตัดสินใจหันมาเลือกใช้วิธีการทางกฎหมายและกลไกของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศ เพื่อจัดการความขัดแย้งที่มีอยู่กับไทยในเรื่องเขตแดนและพื้นที่รอบปราสาท

ผลข้างเคียงประการหนึ่ง จะโดยตั้งใจหรือไม่ก็ตาม กัมพูชาได้ช่วยยกระดับความตื่นตัวในสังคมไทยเกี่ยวกับปัญหาข้อพิพาทเรื่องพื้นที่ปราสาทพระวิหารให้ขึ้นมาสู่กระแสสูงอีกครั้งหนึ่ง

ยิ่งไปกว่านั้น ความสามารถอันควรแก่การยกย่องของท่านทูตวีรชัย พลาศรัย ทีมทนายฝ่ายไทย และเจ้าหน้าที่ผู้เกี่ยวข้องทุกฝ่าย ที่ทำงานหนักเพื่อสนับสนุนการปกป้องผลประโยชน์ของไทยอย่างเต็มกำลัง ยังได้ช่วยตะล่อมข้อถกเถียงสงสัยหลากหลายประเด็นเกี่ยวกับข้อพิพาทให้สังคมไทยเกิดความเข้าใจแง่มุมและเหตุผลทางข้อกฎหมายไปในทิศทางเดียวกันมากขึ้น

รวมทั้งเกิดความคาดหวังสูงต่อผลทางคดีในทางที่จะเป็นคุณต่อฝ่ายไทย คนไทยที่ติดตามฟังการแถลงหักล้างคำกล่าวหาและกล่าวแก้คำฟ้อง ในบริบทที่เห็นกัมพูชาเป็นคู่พิพาทฝ่ายตรงข้าม ไม่ว่ากัมพูชาจะพูดอะไรมา เราอาจได้ยินก็จริง ทว่าจะมีใครสักกี่คนเห็นว่าเหตุผลของกัมพูชาฟังขึ้น แต่ย่อมยึดถือว่า คำแถลงต่อสู้คดีอันหนักแน่นของฝ่ายไทย ไม่เพียงแต่น่าฟัง แต่ยังฟังขึ้นทุกข้อ ยังคือสิ่งที่พึงเป็นเช่นนั้น และคือสิ่งที่น่าจะต้องหาทางทำให้ผลออกมาเป็นเช่นนั้นให้จงได้

ฝ่ายกัมพูชาก็คงคิดในลักษณะไม่แตกต่างกัน และคงหวังผลไว้สูงเช่นเดียวกัน

ความคาดหวังของคนทั้งสองฝ่ายเช่นนี้ ถ้าทั้งกัมพูชาและไทยไม่เตรียมตั้งรับและจัดการการรับรู้และสร้างความเข้าใจภายในแต่ละฝ่าย ด้วยเหตุด้วยผล และด้วยท่าทีอันเหมาะสมต่ออีกฝ่ายหนึ่ง ว่าแต่ละฝ่ายมีผลประโยชน์ที่ต้องการรักษาแตกต่างกันตรงไหน และมีจุดที่น่าจะร่วมมือกันได้อย่างไร ก็จะเป็นอุปสรรคต่อการเจรจาระหว่างประเทศเพื่อนบ้านทั้งสองได้ เมื่อทั้งสองฝ่ายจะต้องหันกลับมาเจรจาหาทางบรรลุข้อตกลงอันเป็นที่ยอมรับได้ร่วมกันต่อไป

ขณะนี้ยังไม่มีใครสามารถมั่นใจได้ว่า ผลคำตัดสินของศาลยุติธรรมระหว่างประเทศจะออกมาอย่างไร แต่สิ่งที่พอจะแน่ใจได้คือปมปัญหาข้อพิพาทระหว่างกัมพูชากับไทยในเรื่องเขตแดน และการจัดการพื้นที่บริเวณโดยรอบประสาทพระวิหารในฐานะมรดกโลก น่าจะยังไม่สามารถยุติลงได้ทั้งหมดด้วยคำตัดสินของศาล อันทำให้กัมพูชาและไทย ถ้าไม่รบกันจนรู้แพ้ชนะ (ซึ่งไม่ควร) หรืออีกฝ่ายยอมสละการอ้างสิทธิอธิปไตยเหนือดินแดนที่เป็นข้อพิพาท (ซึ่งก็คงเป็นไปไม่ได้) ก็เหลือแต่การเจรจาเท่านั้นที่จะเป็นจุดเริ่มต้นของวิธีการหาทางออกจากความขัดแย้งที่ดีที่สุด

หรือโดยคำตัดสินของศาลนั้นเอง ที่จะทำให้ทั้งสองฝ่ายต้องกลับมาเจรจากันโดยสันติวิธีผ่านกลไกการเจรจาเรื่องเขตแดนที่มีอยู่แล้ว

ดังนั้น ในระหว่างการรอผลของคำตัดสินคดี การบริหารจัดการความรู้เพื่อให้สังคมมีความเข้าใจและความคาดหวังเกี่ยวกับผลของคดีอย่างสมเหตุสมผล ยังน่าจะรวมถึงการตระหนักด้วยว่าเมื่อต้องเปลี่ยนวิธีการปกป้องผลประโยชน์ของไทยจากเวทีศาลยุติธรรมระหว่างประเทศมาเป็นสนามของการเจรจา วิธีการและชุดเหตุผลบางอย่างที่เคยใช้ในกระบวนการต่อสู้ทางกฎหมายต่อหน้าคณะผู้พิพากษาอาจไม่เหมาะที่จะนำมาใช้กำหนดเป็นเงื่อนไขหรือท่าทีการเจรจาอย่างตายตัว

นอกจากนั้น การเข้าใจความแตกต่างระหว่างวิธีการทางศาลกับการเจรจาเพื่อจัดการความขัดแย้ง ก็น่าจะช่วยเอื้อให้การเจรจาระหว่างสองฝ่ายที่จะต้องมีต่อไปเป็นไปได้อย่างราบรื่นยิ่งขึ้น

กล่าวอย่างสั้นๆ ในขณะที่การเจรจาเป็นการแสวงหาประเด็นและมิติที่เป็นผลประโยชน์สำหรับการต่อรอง แลกเปลี่ยน รอมชอม และประสานประโยชน์เพื่อบรรลุข้อตกลงร่วมกันในลักษณะที่ต่างฝ่ายต่างได้ และพอใจในผลที่เกิดขึ้น คำตัดสินพิพากษาของศาลจะให้ผลแพ้ชนะ ผิดถูกในทางที่ทำให้ฝ่ายหนึ่งได้ อีกฝ่ายหนึ่งไม่ได้

วิธีการจัดการความขัดแย้งด้วยวิธีการทางศาลจึงอยู่ภายใต้ตรรกะของการต่อสู้ ที่แต่ละฝ่ายต้องมุ่งหาทางหักล้างเหตุผล ความน่าเชื่อถือ ไปจนถึงความชอบธรรมของอีกฝ่ายหนึ่ง ทั้งส่วนที่เกี่ยวข้องกับมูลคดีที่เป็นกรณีพิพาท พฤติกรรม ไปจนถึงแรงจูงใจหรือเจตนา ด้วยการโต้แย้งแสดงข้อเท็จจริง หลักฐาน และหลักการ มาเป็นเหตุผลสนับสนุนการต่อสู้คดีของตนอย่างเข้มแข็งที่สุดเท่าที่จะทำได้

จึงควรเข้าใจว่า นั่นคือบทบาทลีลาที่ต้องเล่นในเวทีหนึ่งตามตรรกะและไวยากรณ์ของมัน แต่เมื่อเวทีเปลี่ยน ลีลาและวิธีการ รวมทั้งตรรกะไวยากรณ์ของการเล่นย่อมเปลี่ยนแปลงตาม แต่ที่ไม่เปลี่ยนและไม่ควรจะเปลี่ยนคือเป้าหมายในการรักษาผลประโยชน์ของประเทศบนพื้นฐานของการอยู่ร่วมกันอย่างสันติสุขเป็นที่ตั้ง