กำจัดของเสีย

ฟังผู้สมัครผู้ว่าฯ กทม.หาเสียง ทั้งประเภทตัวเต็งและประเภทขอเพียงให้ได้ออกทีวี นโยบายที่โดนใจผมที่สุด ประเภทฟังแล้วจำได้ไม่ลืม มาจากผู้สมัครโนเนมท่านหนึ่งท่านผู้นี้ประกาศว่า หากได้รับเลือก จะย้ายแหล่งทิ้งขยะใหญ่ที่สุดในประเทศไทยออกไปจากอ่อนนุช

ผมไม่เคยมีประสบการณ์โดยตรงกับกองขยะที่อ่อนนุช ไม่เคยเห็นและไม่เคยคิดอยากไปดู นึกภาพไม่ออกด้วยซ้ำไปว่าหน้าตามันเป็นอย่างไร เคยเห็นแต่ภาพถ่ายในบางแง่มุม แต่ไม่เคยเห็นภาพรวม

ทราบแต่ว่ามันอยู่มานานและกินเนื้อที่นับพันไร่ ส่งกลิ่นเหม็นไปในรัศมีหลายกิโลเมตร และน้ำในคูคลองโดยรอบเป็นสีดำสนิท

ผมแปลกใจตัวเองเหมือนกันที่ไม่เคยคิดอยากเห็น ทั้งๆ ที่เมื่อยี่สิบกว่าปีก่อน สมัยผมอยู่ประเทศฟิลิปปินส์ ผมชอบพาคนไทยที่ไปเยี่ยมไปดูภูเขาขยะในย่านบินอนโด ทางตอนเหนือของกรุงมะนิลา

อาจเป็นเพราะคนฟิลิปปินส์อวดอ้างอ้างว่าของเขาเป็นกองขยะที่ใหญ่ที่สุดในโลกประการหนึ่ง และการไปดูภาพน่าสลดใจในประเทศอื่นไม่สะเทือนใจเท่ากับภาพที่เกิดขึ้นในบ้านเมืองของเราเองอีกประการหนึ่ง

ประสบการณ์ในทางอ้อมของผมเกี่ยวกับกองขยะอ่อนนุชเกิดขึ้นประมาณ 4-5 ปีก่อน โดยเช้าวันหนึ่งก่อนพระอาทิตย์ขึ้น ผมขับรถอยู่บนถนนวงแหวนตะวันออก จากบางนามุ่งขึ้นเหนือไปทางบางปะอิน แต่ก่อนจะถึงแยกมอเตอร์เวย์หลายกิโลเมตร ผมก็ขับฝ่าเข้าไปในพายุของอะไรสักอย่างคล้ายพายุทราย ซึ่งปลิวมาติดกระจกหน้ารถเต็มไปหมด จนแทบมองไม่เห็นถนนข้างหน้า

ผมชะลอรถแต่ไม่กล้าหยุด คลำทางต่อไปเรื่อยๆ อีกเป็นกิโลเมตรกว่าจะพ้นพายุออกมาได้ เมื่อมีโอกาสหยุดรถจึงทราบแน่ชัดว่าสิ่งที่ติดอยู่บนหน้ารถเป็นซากแมลงนับล้านตัวที่บินมาชน ผมกดปุ่มฉีดน้ำล้างกระจกพร้อมเปิดที่ปัดน้ำฝน แต่ก็ไม่สามารถทำให้กระจกใสดังเดิม

ตอนแรกนึกไม่ออกว่าพายุแมลงมาจากไหน แต่มาฉุกคิดในภายหลังว่าน่าจะมาจากกองขยะที่อ่อนนุช ซึ่งหากเป็นจริง ผมก็นึกวาดภาพต่อไปว่า ชาวบ้านในละแวกนั้นถูกแมลงรบกวนมากน้อยแค่ไหน บ่อยหรือไม่ และรุนแรงเพียงใด มีใครเคยได้รับอันตรายทั้งจากแมลงโดยตรง หรือจากอุบัติเหตุที่เกิดตามมาหรือไม่

ผู้สมัครผู้ว่าฯ กทม.ท่านนั้นชี้แจงตรงประเด็นว่า กองขยะอ่อนนุชตั้งอยู่ในเขตชุมชนหนาแน่น ปัจจุบันเกือบจะเรียกได้ว่าอยู่ใจกลางเมืองหลวง สมควรจะย้ายไปอยู่ที่ใหม่ที่อยู่ห่างไกลชุมชนออกไป

ผมขอพูดต่อเอาเองว่า การย้ายที่ทิ้งขยะออกไปห่างเมืองไม่ใช่เรื่องที่จำเป็นต้องสิ้นเปลืองงบประมาณมากมาย เพราะที่ดินย่านอ่อนนุชเมื่อปราศจากขยะก็น่าจะมีมูลค่าทางเศรษฐกิจมหาศาล สามารถสร้างรายได้จากการเปิดประมูลบางส่วนหรือทั้งหมดให้เอกชนนำไปพัฒนา จากนั้นก็เอาเงินที่ได้ไปลงทุนในศูนย์บริหารจัดการของเสียแบบครบวงจร ที่อาจมีทั้งโรงงานรีไซเคิล เตาเผาขยะแบบทันสมัย และหลุมฝังกลบแบบปิด ซึ่งจะทำให้มีผลกระทบกับสิ่งแวดล้อมน้อยลง

ปัจจุบันเท่าที่ทราบ กองขยะอ่อนนุชเป็นแหล่งเสื่อมโทรมที่มีความเลวร้ายครบวงจร ตั้งแต่ความสกปรกระเกะระกะ ขยะที่ปลิวไปตามลม ขยะพิษ ก๊าซพิษและก๊าซเรือนกระจก กลิ่นเหม็น น้ำในคูคลองปนเปื้อนสารเคมีและของเสีย หนู แมลง และสารพัดเชื้อโรค ตลอดจนปัญหาสุขภาพ ปัญหาสังคม และปัญหาอาชญากรรมต่างๆ

ผมอยากจะยืนยันว่า ปัญหากองขยะอ่อนนุชไม่ได้เป็นเพียงปัญหาของ กทม. แต่เป็นปัญหาระดับชาติที่รัฐบาลควรกระโดดลงมาเล่นเองเต็มตัว ทำระบบบริหารจัดการของเสียทั่วประเทศให้มีประสิทธิภาพและถูกหลักอนามัย ไม่สร้างปัญหาให้กับสิ่งแวดล้อมและชุมชน

ผมมีข้อสังเกตและคำแนะนำเพิ่มเติมอีกบางประการ ที่อยากให้รัฐบาลนำไปพิจารณาดังนี้

หนึ่ง ระบบรีไซเคิล เข้าใจว่า ที่ผ่านมาประเทศไทยมีการรีไซเคิลขยะในอัตราที่ค่อนข้างสูงอยู่แล้ว และมีประชากรที่ทำมาหากินอยู่กับขยะเป็นจำนวนมาก สิ่งที่ผมอยากให้ได้รับการพัฒนาปรับปรุงเป็นการด่วนคือ เรื่องสุขอนามัย เพราะคนที่หากินอยู่กับกองขยะมักจะมีความรู้น้อย ยากจน หาเช้ากินค่ำ ความใส่ใจในเรื่องความสะอาดและผลกระทบที่อาจเกิดกับสุขภาพร่างกายในระยะยาวอาจจะยังมีไม่มาก

สอง วิธีจัดการกับขยะยังไม่ใคร่เป็นระบบ คนส่วนใหญ่ยังทิ้งขยะไม่เป็นที่เป็นทาง บ่อขยะยังมักจะเป็นแบบเปิด บ่อยครั้งอยู่ข้างถนน บ่อยครั้งอยู่ในหรือใกล้แหล่งชุมชน

ที่อยากเห็นคือ การฝังกลบหรือบ่อขยะแบบปิด รวมทั้งการใช้ระบบเตาเผาขยะอย่างแพร่หลายยิ่งขึ้น

สาม ถึงเวลาแล้วที่รัฐบาลควรมีนโยบายส่งเสริมให้สังคมไทยรู้จักการจำกัดปริมาณขยะตั้งแต่ต้นทางอย่างจริงจัง

ผมขอยกตัวอย่าง 2 เรื่องที่เห็นบ่อยๆ ในต่างประเทศ และไม่น่าเป็นเรื่องเหลือบ่ากว่าแรงสำหรับคนไทย แต่เราก็ยังไม่ได้เริ่มทำกันดังนี้

เรื่องแรก คือเรื่องถุงพลาสติก คนไทยใช้ถุงพลาสติกกันเปลืองมาก บางที่ซื้อของราคาไม่กี่บาท แต่แม่ค้าก็ยอมซ้อนถุงให้ฟรีๆ 23 ชั้น

ไปซื้อของในยุโรปหรือในประเทศเพื่อนบ้านบางประเทศ คนซื้อต้องเอาถุงผ้าหรือถุงพลาสติกไปใส่ของเอง หรือในบางกรณีหากต้องการใส่ถุงก็ต้องเสียเงินค่าถุงเพิ่ม

ในประเทศเหล่านี้ ถุงใช้แล้วมักจะไม่ถูกทิ้ง แต่จะถูกนำกลับมาใช้ซ้ำครั้งแล้วครั้งเล่า ซึ่งนอกจากจะเป็นการลดความสูญเสีย ยังเป็นการลดปริมาณขยะอีกด้วย

เรื่องที่สอง หลายประเทศในยุโรป ภาชนะบรรจุสินค้าหรืออาหาร รวมทั้งรถเข็นกระเป๋าในสนามบิน เมื่อใช้เสร็จแล้วหากนำภาชนะเปล่าหรือรถเปล่าไปส่งคืน จะได้เงินมัดจำคืน

ระบบนี้มีประโยชน์หลายอย่าง เช่น ช่วยลดความสูญเสีย ช่วยให้ผู้บริโภคประหยัด ช่วยคนจนกลุ่มหนึ่งที่มีอาชีพเก็บภาชนะเปล่าและรถเปล่าไปคืน ช่วยรัฐประหยัดค่าใช้จ่ายในการเก็บกวาดและทำความสะอาด ตลอดจนช่วยลดปริมาณขยะที่ไม่จำเป็นลง