พรานปลารุ่นสุดท้าย ก่อนเขื่อนผุดกั้นน้ำโขง

โดย...คำปิ่น อักษร

เรือติดเครื่องแล่นสวนทางน้ำที่ไหลเชี่ยวผ่านท่าเรือบ้านห้วยลึกผ่านไปลำแล้วลำเล่า ไม่ถึงครึ่งชั่วโมงเรือที่เพิ่งผ่านไปเมื่อครู่ก็จะดับเครื่องยนต์ล่องกลับมาตามกระแสน้ำ ชายหนุ่มยืนเด่นสง่าอยู่กลางลำเรือ มือค่อยๆ ดึงตาข่ายคล้ายแหขึ้นมาจากน้ำอย่างไม่เร่งร้อน เหมือนสายน้ำที่ดูเนิบช้า แต่เร็วแรงกว่าที่มองเห็นยิ่งนัก

นี่คือการไหลมอง ทำได้เฉพาะบริเวณที่ไม่มีเกาะแก่งหรือดอนหิน ช่วงฤดูน้ำขึ้นเริ่มตั้งแต่เดือน พ.ค.ไปจนถึงเดือน มิ.ย. เป็นการหาปลาอีกรูปแบบหนึ่งของชาวบ้านห้วยลึก ต.ม่วงยาย อ.เวียงแก่น จ.เชียงราย หมู่บ้านสุดท้ายริมฝั่งโขงก่อนที่น้ำโขงจะพ้นเขตแดนไทยไหลเข้าไปแผ่นดินลาว

แต่หลายปีมานี้ แม้จะล่วงเลยเข้ามาถึงเดือน ก.ค. ชาวบ้านห้วยลึกก็ยังหาปลาด้วยวิธีไหลมองได้ และคงไหลมองไปได้อีกนับเดือน ตราบเท่าที่เขื่อนกั้นแม่น้ำโขงในเขตแดนจีนยังปล่อยน้ำออกมาเท่าเดิม แม้ปลาโจก ปลากวง ปลาแข้ และปลาอื่นๆ ขึ้นมาวางไข่พอให้ได้จับ แต่ก็ไม่มากเท่าก่อนหน้านี้

ปีนี้ บรรจง ศรีพันธ์ หรือ แม็ก อายุ 18 ปีเต็ม ลูกน้ำโขงที่ตามพ่อออกหาปลาตั้งแต่เด็ก สังเกตการขับเรือ การวางมอง วางไซ เรียนรู้จดจำ และอยากทำได้เหมือนพ่อ ครั้นย่างเข้า 10 ขวบ เขาก็สามารถออกเรือหาปลาได้เอง ปลาที่จับได้ส่วนใหญ่เป็นปลาโจก ปลามง แต่ที่จับได้ตัวโตสุดน้ำหนักร่วม 8 กิโลกรัม นั่นคือความภูมิใจครั้งแรก แต่ยิ่งออกหาปลาเขาจึงรู้ว่ามีปลาตัวโตๆ อีกมากให้จับ และมันยังรอเขาอยู่ที่แม่น้ำโขง

 

แม็กมีพี่น้อง 3 คน เขาเป็นน้องคนสุดท้อง และเป็นลูกชายคนเดียวของครอบครัว แม็กเรียนจบ ม.3 ตัดสินใจไม่เรียนต่อ แต่หันมาสนุกกับการใช้ชีวิตดำเนินรอยตามพ่อ

“มันสนุกดีครับ ได้เงินและได้ลุ้น น้ำโขงบ้านเฮายังพอหาปลาได้ครับ ไปเรียนมันบ่สนุก มันเครียดครับ” แม็ก เล่าเรื่องราวของเขาขณะที่ปล่อยเรือและข่ายหรือมองไหลไปกับสายน้ำ

วันนี้เขาได้เงิน 1,250 บาท ตั้งแต่เช้ามืด จากการจับปลาแข้ตัวโตขนาด 5 กิโลกรัม มีเงินสำรองไว้ซื้อน้ำมันเรือแล้ว ทำให้การหาปลาในวันนี้ค่อนข้างจะผ่อนคลาย ใบหน้าของหนุ่มน้อยวัย 18 ปี เต็มไปด้วยรอยยิ้ม

“ผมเคยเข้ากรุงเทพฯ กับเพื่อน ไปทำงานเดินสายโทรศัพท์ ค่าใช้จ่ายค่อนข้างแพง ค่าเช่าห้อง ค่ากิน ได้เงินกลับบ้านแค่ 1,200 บาท เมื่อคิดแล้วมันสู้หาปลาไม่ได้ อยู่บ้านกินข้าวกับครอบครัว หาปลาได้เงินเดือนละ 5,000 บาทขึ้น ปลูกผักกินเอง และที่มีอยู่ตามรั้วตามป่าก็ประหยัดได้ บางเดือนก็ได้เยอะ ตามแต่ว่าหาปลาได้มากได้น้อย เพื่อนที่อยู่ในรุ่นเดียวกันมักจะกลับมาคุยโอ้อวดให้ฟังว่าได้เงินเยอะไปทำงานที่กรุงเทพฯ แต่ผมว่ามันขี้คุยมากกว่า ผมไปลองมาแล้ว ไปแค่เดือนเดียวก็เข็ด ไม่ไปอีกแล้ว”

แม้ว่าอายุยังน้อยแต่เขากลับตัดสินใจแต่งงานมีครอบครัวด้วยวัยเพียง 17 ปี ปัจจุบันมีลูกสาววัย 1 ขวบเศษๆ เขาพอใจกับการใช้ชีวิตอยู่ในหมู่บ้าน และคิดว่าสามารถที่จะหาเลี้ยงครอบครัวได้ไม่ลำบากนัก หากว่าเขายังหาปลาได้ตลอดไปอย่างนี้

ชาวบ้านห้วยลึกประกอบอาชีพหาปลา ปลูกข้าวโพด ทำสวนส้มโอ ปัจจุบันเริ่มมีชาวบ้านบางส่วนหันไปปลูกยางพาราบ้างแล้ว อย่างไรก็ตาม โดยหลักๆ แล้วชาวบ้านก็ยังคงอาศัยหาปลาเป็นหลักอยู่นั่นเอง

“นาเฮาอยู่ในน้ำ” สมบูรณ์ พงษ์สวัสดิ์ ชาวบ้านห้วยลึก บอกกลายๆ มีความหมายว่า หาปลาเพื่อมาซื้อข้าว ข้าวจึงอยู่ในน้ำ ในน้ำก็คือปลาที่ยังคงจับหาได้ในแต่ละวัน

 

ชาวบ้านที่นี่กังวลว่าการสร้างเขื่อนไซยะบุรีในประเทศลาวอาจส่งผลกระทบต่อกระแสน้ำที่เคยไหลอย่างเป็นธรรมชาติ ปลาอาจขึ้นมาวางไข่ไม่ได้ และอาจเป็นสาเหตุทำให้ปลาลดน้อยลงไปเรื่อยๆ ซึ่งจะส่งผลกระทบต่ออาชีพหาปลา ในขณะเดียวกันสิ่งที่ชาวบ้านวิตกกังวลมากเป็นเท่าทวีคูณขึ้นไปอีก คือเขื่อนอีกแห่งที่จะผุดตามมาติดๆ นั่นก็คือเขื่อนปากแบ่งที่ห่างจาก อ.เวียงแก่น ไม่มากนัก ขณะที่ข้อมูลจากทางหน่วยงานราชการก็ยังไม่ชัดเจนว่าบ้านห้วยลึกจะจมหายไปกับเขื่อนปากแบ่งหรือ นี่คือสิ่งที่ชาวบ้านค่อนข้างวิตกกังวลต่อกระแสการพัฒนาโครงการสร้างเขื่อนในประเทศลาวในขณะนี้

สำหรับแม็ก เด็กหนุ่มรุ่นเขาอาจเป็นพรานปลารุ่นสุดท้ายของสายน้ำโขง

ช่วงสุดท้ายในการสนทนา ก่อนที่เรือจะเข้าเทียบท่าเรือบ้านห้วยลึก แม็กบอกถึงแผนการในอนาคตว่า หากสารพัดเขื่อนที่จะผุดขึ้นมากีดกั้นสายน้ำโขงจนพรานปลาอีกนับล้านที่หาอยู่หากินกับสายน้ำโขงอาจต้องหมดทางทำกินจากสภาพแวดล้อมและระบบนิเวศน์ที่เปลี่ยนแปลงไป

“ผมก็จะเข้าป่าหาของป่า กรีดยาง รับจ้างทำงานก่อสร้างในหมู่บ้านนี่แหละ” แม็กตอบเรียบง่าย แต่มีบางสิ่งที่วูบไหวในแววตา ใบหน้าหยักย่นเข้าหากัน เสมือนการแสดงออกถึงความหวาดหวั่นต่ออนาคต รอยยิ้มแหยๆ ฉาบฉายบนใบหน้าของพรานปลารุ่นสุดท้ายอย่างเห็นได้ชัด แม็กและชาวบ้านอีกหลายคนที่หาปลาและทำเกษตรริมฝั่งน้ำจะเป็นอย่างไรในอนาคตอันใกล้นี้...

หรือนี่จะเป็นพรานปลารุ่นสุดท้ายแห่งบ้านห้วยลึกหรืออย่างไร...