"ชาดไทย" ตำบลเข้มแข็งต้นแบบชุมชนพัฒนา

โดย...วิทยา ปะระมะ

ชากไทยเป็นตำบลแห่งหนึ่งในเขต อ.เขาคิชฌกูฏ จ.จันทบุรี หากมองด้วยสายตาผิวเผินแล้วถือว่าเป็นพื้นที่ที่มีความอุดมสมบูรณ์ เป็นแหล่งผลิตพืชสวน อาทิ เงาะ ลองกอง มังคุด แหล่งใหญ่ป้อนตลาดทั้งในและต่างประเทศ

อย่างไรก็ดี หากใครได้เข้าไปสัมผัสและใช้เวลาร่วมกับชุมชนสักระยะหนึ่งแล้ว จะพบว่านอกจากปัจจัยทางกายภาพที่สมบูรณ์แล้ว ชาวชุมชนชากไทยเองก็มีความเข้มแข็งในการรวมกลุ่มด้านต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นการจัดการน้ำ การแปรรูปสินค้าเกษตร การปรับปรุงผลิตผลพืชสวน การอนุรักษ์ภูมิปัญญาท้องถิ่น ฯลฯ

เมื่อประกอบเข้ากับกระบวนการพัฒนาอย่างเป็นระบบและเน้นการมีส่วนร่วมของชาวบ้าน ทำให้ที่นี่ถูกจัดให้เป็นตำบลศูนย์เรียนรู้สุขภาวะชุมชน ของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.) เพื่อใช้เป็นศูนย์แม่ข่ายให้ตำบลสุขภาวะอื่นๆ อีกหลายสิบแห่งทั่วประเทศ เข้ามาศึกษาดูงานแล้วนำไปปรับใช้ในพื้นที่ของตัวเอง

ชยุตม์เทพ ป๊อกตัง นายกเทศมนตรี เทศบาลตำบลชากไทย เล่าว่า ตำบลแห่งนี้มีจุดแข็งเรื่องเกษตรกรรม เพราะมีพื้นที่กว้างใหญ่ อุดมสมบูรณ์ และเดิมทีชาวบ้านในพื้นที่ก็มีการรวมกลุ่มรวมตัวในด้านต่างๆ กันอยู่บ้างแล้ว แต่ปัญหาคือเมื่อรวมตัวกันได้แล้วก็ต่างคนต่างทำ ไม่มีหลักคิดอย่างเป็นองค์รวม ทำให้การพัฒนาพื้นที่เป็นไปได้ช้า

“ด้วยความที่มีพื้นที่กว้างขวางถึง 86 ตารางกิโลเมตร ทำให้ขอบเขตการพัฒนากว้างตามไปด้วย เราก็มองว่าจะพัฒนาอย่างไรให้ยั่งยืน ก็เลยสำรวจต้นทุนทรัพยากรในชุมชน ซึ่งมีการรวมกลุ่มของชาวบ้านกันอยู่แล้ว เช่น กลุ่มแม่บ้าน กลุ่มหมอสมุนไพร กลุ่มเกษตรกรทำสวน ฯลฯ แต่มันไม่เชื่อมโยงกัน เลยนำกลุ่มเหล่านี้มาจัดระบบใหม่ เพื่อให้ง่ายต่อการพัฒนามากขึ้น” ชยุตม์เทพ กล่าว

 

ชยุตม์เทพ ขยายความว่า เมื่อนำกลุ่มมวลชนต่างๆ มาจัดระบบแล้วจะมีอยู่ 7 ระบบ คือ 1.ระบบบริหารจัดการตำบล 2.ระบบจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม 3.ระบบพลังงานทดแทน 4.ระบบอาสาสมัครชุมชน 5.ระบบเศรษฐกิจชุมชน 6.ระบบสวัสดิการชุมชน และ 7.ระบบสุขภาพชุมชนและภูมิปัญญา

เมื่อจัดระบบเช่นนี้แล้ว จะทำให้เห็นทิศทางการพัฒนาชัดเจนขึ้น ขณะเดียวกันกระบวนการจัดการเหล่านี้ยังต้องยึดหลักธรรมาภิบาล เน้นรับฟังข้อมูลจากประชาชนทุกกลุ่ม เปิดโอกาสให้มีส่วนร่วมในการตัดสินใจและแก้ปัญหาผ่านกระบวนการทำมติชุมชน

ชยุตม์เทพ ยกตัวอย่างให้เห็นภาพชัดเจนขึ้น เช่น เรื่องการบริหารทรัพยากรน้ำ เดิมที ต.ชากไทย จะประสบปัญหาขาดแคลนน้ำในช่วงหน้าแล้งประมาณเดือน มี.ค.เม.ย. มาโดยตลอด ขณะที่แหล่งน้ำสำรองของตำบลมีเพียง 3 บ่อ ทำให้เกิดปัญหาการแย่งน้ำกันทุกปี

เมื่อชาวสวนต่างคนต่างนำปั๊มน้ำมาสูบเข้าสวนตัวเองแบบมือใครยาวสาวได้สาวเอา คนพื้นที่ใกล้ก็สูบได้เยอะ คนอยู่ไกลก็ไม่ได้น้ำ ทำให้คนในชุมชนแตกแยก เวลาไปทำบุญก็แทบจะไม่มองหน้ากัน เมื่อต่างคนต่างสูบทั้งวันทั้งคืน แค่ 15 วัน บ่อน้ำสำรองก็แห้งขอดจนหมด

“เมื่อเป็นแบบนี้จึงมีการทำประชาคมในหมู่บ้าน สรุปว่าจะไม่ให้ใครเอาปั๊มน้ำมาตั้งสูบเองแล้ว แต่จะมีปั๊มกลางสูบแบ่งกัน โดยให้สูบบ้านละ 4 ชั่วโมง เพื่อให้ทุกๆ บ้านได้น้ำเท่าเทียมกัน พอใช้การจัดการแบบนี้ก็ทำให้ปัญหาการทะเลาะกันหมดไป” ชยุตม์เทพ กล่าว

อีกปัจจัยหนึ่งที่ไม่กล่าวถึงไม่ได้ เพราะเป็นกลไกสำคัญในการเชื่อมร้อยกลุ่มต่างๆ และชาวบ้านให้มีแนวคิดสอดคล้องไปในทางเดียวกัน เรียกว่ากลุ่ม Core Team

เรวัติ นิยมวงศ์ รองนายกเทศมนตรี เทศบาลตำบลชากไทย ขยายความว่า กลุ่ม Core Team จะทำหน้าที่ในการเชื่อมประสานกลุ่มต่างๆ ในพื้นที่ให้เข้ากันได้ เปรียบเสมือนคอนดักเตอร์ที่คอยดูภาพรวมของการทำงาน เช่น กลุ่มร้านค้า โรงสีชุมชน และกลุ่มออมทรัพย์อยู่ในพื้นที่เดียวกัน ก็ออกแบบการทำงานใหม่ ให้กลุ่มออมทรัพย์เข้ามาถือหุ้นกับกลุ่มร้านค้า ต่างคนต่างได้ประโยชน์เพราะร้านค้าขายของได้ กลุ่มออมทรัพย์ได้เงินปันผลมากกว่าดอกเบี้ยปกติ เป็นต้น

“กระบวนการทำงานจะไม่ใช่การสั่งให้แต่ละกลุ่มทำอย่างโน้นอย่างนี้ แต่จะค่อยๆ เปลี่ยนวิธีคิดอย่างไม่รีบร้อน ค่อยๆ พัฒนาไปเรื่อยๆ ขาดตรงไหนก็เติม ค่อยๆ หล่อหลอมชุมชนให้เชื่อมโยงกัน” เรวัติ กล่าว

...ดังที่กล่าวข้างต้น ว่าชากไทยเป็นศูนย์เรียนรู้สุขภาวะชุมชน ซึ่งจะมีฐานการเรียนรู้ในเรื่องต่างๆ ให้ค้นหาอีกมาก หากใครมีโอกาสไปศึกษาดูงานที่นี่ จะได้พบกับกลุ่มเกษตรกรทำสวนที่มีเคล็ดลับในการปลูกมังคุดให้ได้คุณภาพดี ส่งออกต่างประเทศและขายได้ราคาสูงกว่าท้องตลาด

นอกจากนี้ ได้พบกับหมอพื้นบ้านที่พร้อมจะเผยแพร่องค์ความรู้ศาสตร์แห่งสมุนไพรในการรักษาโรค ได้พบกับกลุ่มคนที่เลี้ยงผึ้งเป็นอาชีพและพัฒนาเป็นสินค้าโอท็อปประจำตำบล

รวมทั้งกลุ่มองค์ความรู้อื่นๆ อีกมากมาย จนยากจะสาธยายได้หมด ดังนั้นต้องเดินทางไปพิสูจน์ด้วยตัวเอง แล้วจะรู้ว่าชุมชนเข้มแข็งที่แท้จริงเป็นอย่างไร