ออนไลน์

โดย...ศุภมิตร ปิติพัฒน์

การปฏิวัติด้านสารสนเทศสร้างบริบทใหม่ที่ทำให้โลกทางสังคมไม่เหมือนเดิมอีกต่อไป ความเปลี่ยนแปลงมิได้อยู่ที่ความเร็วในการติดต่อสื่อสารกัน แต่ลักษณะสำคัญที่สร้างความแตกต่างอย่างมโหฬารระหว่างการสื่อสารยุคก่อนและหลังการปฏิวัติสารสนเทศ ได้แก่

หนึ่ง การลดลงอย่างมากและเร็วของต้นทุนในการติดต่อสื่อสารทางไกลระหว่างปัจเจกบุคคลลงมาจนเหลือน้อยมาก ซึ่งหมายถึงการลดอุปสรรคของบุคคลในการเข้าถึงความสามารถในการสื่อสาร และเข้าถึงการสร้างส่งรับเก็บประมวลดัดแปลงกระจายข้อมูล และด้วยเหตุนั้น จึงเอื้อต่อการสร้างเครือข่ายความสัมพันธ์และพื้นที่ทางสังคมใหม่ๆ จำนวนมาก คู่ขนานไปกับพื้นที่ทางสังคมในโลกนอกไซเบอร์ ซึ่งมีข้อจำกัดมากกว่า

สอง ความสามารถในทางเทคนิคสำหรับจัดการข้อมูล ไม่ว่าจะเป็นการสร้าง/ผลิต ค้นหา เก็บรวบรวม จัดจำแนก วิเคราะห์ ประมวลผล เผยแพร่ เพิ่มขึ้นอย่างมโหฬาร ทั้งในแง่ของปริมาณและคุณภาพ มีการผสานสื่อรูปแบบและฟังก์ชันการใช้ประโยชน์ต่างๆ เข้าด้วยกันจนทำให้ข้อมูลมิติต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นในรูปอักษร ภาพนิ่ง ภาพเคลื่อนไหว เสียง สัญลักษณ์ รหัส สามารถส่งผ่านถึงกันโดยไม่ถูกจำกัดไว้ด้วยเวลาและสถานที่ ผสมผสานในรูปแบบต่างๆ กันได้อย่างหลากหลาย และกระบวนการทำซ้ำเกิดได้ตลอดเวลา

สาม ผลที่ตามมาก็คือทำให้โลกสองโลกดำรงอยู่เคียงคู่และกลืนกลายกันอยู่ คือโลกไซเบอร์ ซึ่งเปลี่ยนแปลงเร็ว และโลกนอกไซเบอร์ ซึ่งเปลี่ยนแปลงได้ช้ากว่า เพราะตั้งมั่นไว้และดำรงอยู่ด้วยกรอบของหลักการ บรรทัดฐาน กฎเกณฑ์ ขนบวัฒนธรรม ปฏิสัมพันธ์ของมันจึงส่งผลต่อกันในลักษณะที่ยากแก่การคาดการณ์ว่า การแสดงบทบาทและพฤติกรรม การเสนอความคิดเห็นและการพินิจใคร่ครวญ การกำหนดอัตลักษณ์และการสังกัดกลุ่ม การรักษาปัจเจกภาพและความเป็นส่วนตัวกับการดำเนินการเพื่อสาธารณะ ชุมชน และส่วนรวม จริยะและความเข้มข้นในน้ำหนักของการกำกับพฤติกรรมในโลกทั้งสอง ที่มีอยู่แตกต่างกัน จะสัมพันธ์ผกผันกันไปอย่างไร

มีความสัมพันธ์เชิงผกผันกันสองประการที่ควรตั้งข้อสังเกต ประการแรก ด้านหนึ่งเป็นการยากที่จะตั้งศูนย์กลางขึ้นมาควบคุมเนื้อหาและข้อมูล และการสร้างความหมาย ที่ไหลเวียนส่งต่อกันในเครือข่าย ผู้มีอำนาจไม่สามารถสั่งล่ามโซ่โลกออนไลน์ได้ง่ายๆ เช่นเดียวกับแท่นพิมพ์ เพราะมันเป็นโลกหรือพื้นที่เสมือนที่ไม่อยู่ภายใต้อำนาจคำสั่งของรัฐหนึ่งรัฐใดโดยลำพัง สั่งปิดเว็บตรงนี้ หน้านี้ มันก็สามารถกลับฟื้นคืนชีพขึ้นใหม่ได้ตรงโน้นเกือบจะในทันที มันจึงเป็นสื่อที่เหมาะสมที่สุดสำหรับติดต่อเชื่อมโยงและประสานการทำกิจกรรมของคนจำนวนมากร่วมกันข้ามพื้นที่ และการท้าทายอำนาจรัฐหรือการผูกขาดอำนาจกำหนดความหมายในสังคมโดยฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง

แต่ในอีกด้านหนึ่ง ด้วยระบบสารสนเทศและเทคโนโลยีของมันก็ช่วยทำให้รัฐติดตาม ไล่ล่าคนที่ท้าทายหรือต่อต้านอำนาจรัฐได้ง่ายขึ้นและเร็วขึ้น รวมทั้งเปิดโอกาสให้สังคมจัดการไล่ล่าคนที่คิดแหวกกรอบแตกต่างไปจากคนส่วนใหญ่ หรือไม่เหมือนกับของกลุ่มตนได้ง่ายขึ้น และเร็วขึ้นเช่นกัน

ความสัมพันธ์เชิงผกผันในอีกลักษณะหนึ่งคือ ในโลกของสังคมออนไลน์ สิ่งที่สามารถนำเสนอและแพร่กระจายไปง่ายและรวดเร็วพอๆ กับหรือเร็วยิ่งกว่าความเห็น ก็คือ ภาพ เสียง รูป ถ้อยคำสั้นๆ และเครื่องหมายสัญญะ ภาพบางภาพ ถ้อยคำบางคำ เครื่องหมายบางเครื่องหมายภายใต้สถานการณ์ที่สุกงอมหรือการณ์จรบรรจบที่เหมาะสม จะกลายเป็นสัญลักษณ์ที่สามารถแทนคำนับพัน ทรงพลังในการเร้าอารมณ์ความรู้สึก และการกระทำรวมหมู่ หรือระดมการรวมตัวและสร้างสังกัดอัตลักษณ์ได้ดีเสียยิ่งกว่าข้อเขียนยืดยาวด้วยชุดภาษาของอุดมการณ์หรือทฤษฎีซับซ้อน

รูป ภาพ และเสียง ยังสามารถใช้เป็นพยานของเหตุการณ์ ที่สามารถส่งต่อออกไปได้จากจุดเกิดเหตุ เกือบจะในเวลาจริง และคงค้างไว้ให้คนเข้ามาชมได้ซ้ำแล้วซ้ำเล่า โดยไม่จำเป็นต้องรอให้มีคนเขียนเล่ามันออกมาในภายหลังในรูปของวรรณกรรมประจักษ์พยาน

แต่ในอีกด้านหนึ่งมิใช่ว่าสิ่งที่นำเสนอในสังคมหรือโลกออนไลน์จะทรงพลังเช่นที่กล่าวมาเสมอไป ถ้าเงื่อนไขไม่สุกงอม หรือไม่มีการณ์จรบรรจบที่เหมาะสม ภาพ รูป เสียง ถ้อยคำ ก็จะไม่ก่อให้เกิดความรู้สึกร่วมหรือสำนึกอัตลักษณ์อะไรมากไปกว่าข้อมูลขยะที่รับชมผ่านสายตาไปอย่างรวดเร็ว

และยิ่งการสื่อสารในสังคมออนไลน์เปิดโอกาสให้แต่ละคนสามารถเลือกสังกัดและคัดกรองสมาชิกชุมชนคนเหมือนกันได้ง่ายขึ้น และติดต่อสื่อสารกันกับคนที่มีความคิดอ่านแบบเดียวกัน โดยไม่จำเป็นต้องสัมผัสสัมพันธ์กับคนอื่น หรืออดทนฟังคนอื่นที่คิดแผกแตกต่างกันกับตน ความหลากหลายแทนที่จะนำไปสู่ความคิดที่เปิดกว้างจึงอาจกลับนำไปสู่ความจำกัดคับแคบยิ่งขึ้น

ในแง่นี้ การอ่านหนังสือพิมพ์ ซึ่งถ้ายังคงความเป็นสื่อที่รักษาพันธกิจเป็นเวทีเปิดให้แก่ความเห็นและความจริงที่แตกต่างหลากหลายได้มาเรียงเคียงประชันกัน ก็ยังจะพอทำให้ผู้อ่านต้องทบทวนใคร่ครวญ และมีโอกาสขยายพรมแดนความคิดความเข้าใจของตนออกไปจากคอกของตนได้บ้าง และนี่คือพันธกิจที่น่าจะช่วยรักษาหนังสือพิมพ์ไว้ไม่ให้กลายเป็นโบราณวัตถุ