ฮาแตก...เทพปกปักนา

โดย...อ.ตุ้ย วรธรรม

สมัยเด็กเริ่มต้นเดือน 6 อันเป็นช่วงของการทำนา และหลังการเก็บเกี่ยว แม่มักจะพาผมไปไหว้และเลี้ยงอาหารหวานคาว “ตาแฮก” ที่ท้องทุ่งนาเกือบทุกปีไม่เคยขาด เพราะเป็นธรรมเนียมของคนอีสานที่ปฏิบัติกันมาตั้งแต่บรรพบุรุษ

ตามประสาเด็ก หะแรกที่ได้ยิน “ตาแฮก” ก็นึกสงสัยเป็นล้นพ้นว่า ตาแฮกคือใคร ตัวตนเป็นอย่างไร อยู่ที่ไหน ทำไมแม่ต้องพาไปไหว้พร้อมกับเลี้ยงอาหารด้วย

“ตาแฮก คือ ผีนา ตามความเชื่อของชาวอีสาน” แม่ไขข้อข้องใจ

ขึ้นชื่อว่าผีเด็กที่ไหนไม่กล่าว “ไอ้หย๋า! ผีเหรอแม่ งั้นไม่ไปดีกว่า”

แม่เห็นท่าไม่ดีกลัวไม่มีคนช่วยถือของ ซึ่งจัดเตรียมไปค่อนข้างเยอะ ก็รีบตัดบทเพื่อบรรเทาความกลัวของลูกว่า ไม่ใช่ผีอย่างที่เราเข้าใจหรอก

แต่ท่านคือ “เทพารักษ์” ที่มาช่วยปกปักรักษานาและพืชพันธุ์ธัญญาหารที่อยู่ในนาของเราให้อุดมสมบูรณ์เท่านั้น

“ผีนาไม่ไปหลอกหรือประทุษร้ายใคร ยกเสียแต่ใครที่ประพฤติไม่ดี ลบหลู่ดูหมิ่นพาดพิงท่านเท่านั้น เช่นว่า เจ้าของนาได้ข้าวน้อยก็สบถหาว่าท่านไม่ช่วยต่างๆ นานา บางคนอาจไปถ่ายอุจจาระตรงที่ที่ท่านสถิตอยู่” แม่อธิบายความ

แล้วตาแฮกอยู่ตรงไหนของนา?

แม่บอกว่า สุดแต่เจ้าของนาจะกำหนดที่ที่เหมาะสมว่าควรจะให้ตาแฮกไปอยู่ตรงไหนของนา เพื่อความสะดวกในการไหว้และนำอาหารไปเลี้ยง

ที่อยู่ของตาแฮกเจ้าของนาบางคนก็กำหนดเอาที่มีจอมปลวกในทุ่งนา เป็นที่เลี้ยงอาหารตาแฮก บางคนก็จะสร้างที่อยู่ให้กับตาแฮกเป็นกิจจะลักษณะแบบง่ายๆ

บางแห่งก็เอาปี๊บสังกะสีเปิดผาปิดโดยการเจาะให้ขาดจากตัวถังของปี๊บสามด้าน แล้วเปิดฝากางออกเหมือนปีกหมวก แล้วเอาไม้เสียบทะลุปี๊บให้ค่อนไปทางด้านก้นปี๊บ จากนั้นนำไปปักไว้ที่ปลายนา เรียกว่า “ศาลตาแฮก”

บางคนปลูกกระท่อมหลังเล็กๆ เหมือนศาลพระภูมิ บางคนปักเสาเป็นสัญลักษณ์ว่าที่ตรงนี้เป็นที่อยู่ของตาแฮก หรือบางคนก็ทำรั้วถี่ๆ ล้อมบริเวณหนึ่งบริเวณใดไว้ ซึ่งชาวบ้านจะรู้ว่าที่ตรงนั้นเป็นที่อยู่ของตาแฮก

ทำไมต้องเลี้ยง...ตาแฮก?

ชาวอีสานเชื่อกันว่า การทำนาจะได้ผลดี จะต้องทำพิธีเซ่นไหว้ตาแฮกก่อนที่จะเริ่มลงมือปักดำทำนา ซึ่งอยู่ในช่วงของเดือน 6 และอีกครั้งหนึ่งคือหลังการเก็บเกี่ยว

การเลี้ยงตาแฮกของแต่ละพื้นที่ก็จะแตกต่างกันไปในเรื่องของเลี้ยง

ส่วนใหญ่ใช้ เหล้าขาว 1 ขวด ไก่ต้มสุกพร้อมเครื่องใน 1 ตัว บางคนอาจมีข้าวดำ ข้าวแดง ปลาร้า ด้วยก็ได้ ดอกไม้ ธูป เทียน หมาก พลู บุหรี่ น้ำ 1 ขวด แก้ว 2 ใบ กระติ๊บข้าวเหนียว บางพื้นที่ก็เตรียมดอกไม้ ธูป เทียน พร้อมข้าวปลาอาหารธรรมดา โดยจัดใส่ถ้วยเล็กๆ นำไปเลี้ยง

เมื่อเตรียมของเลี้ยงเสร็จเรียบร้อยก็เอาของใส่ตะกร้านำไปยังที่อยู่ของตาแฮก จัดแต่งสำรับที่นำมาใส่ถาด เหล้าเปิดฝา กระติ๊บข้าวเหนียวเปิดออก น้ำและเหล้ารินใส่แก้วคนละใบ จุดเทียน ตั้งไว้

จากนั้นกล่าวเชิญให้ตาแฮกมารับ หรือมากินของเซ่นไหว้ที่นำมา พร้อมบนบานศาลกล่าวขอให้ข้าวกล้าในนาปีนี้อุดมสมบูรณ์ ได้ผลเต็มเม็ดเต็มหน่วย

ถ้าเลี้ยงหลังการเก็บเกี่ยวจากการบนบานศาลกล่าวให้ข้าวในนาอุดมสมบูรณ์ ก็เปลี่ยนมาเป็นคำขอบคุณตาแฮกที่ทำให้การทำนาประสบผลสำเร็จด้วยดี

ทุกวันนี้คนอีสานก่อนที่จะลงมือปักดำทำนาก็ยังทำพิธีเลี้ยง ตาแฮก...เทพเจ้าผู้รักษานาของเขา ด้วยความเชื่อว่าตาแฮกจะช่วยข้าวกล้าอุดมสมบูรณ์