บูรภาภิวัฒน์-เอเชียกลาง

โดย...ศ.เอนก เหล่าธรรมทัศน์

เอเชียกลาง คือ แผ่นดินขนาดมหึมา มีความแห้งแล้ง เต็มไปด้วยทะเลทรายและที่ราบสูง ตั้งอยู่ในจุดที่ต่อเชื่อมทางบก อียิปต์ รัสเซีย เอเชียใต้ ตะวันออกกลาง และคอเคซัส จึงเป็นจุดเชื่อมตะวันตก คือ ยุโรป กับตะวันออก คือ เอเชีย เข้าด้วยกัน

เอเชียกลางเป็นจุดนัดพบของอารยธรรมสลาฟ (รัสเซีย อาหรับ เปอร์เซีย อินเดีย และจีน) ซึ่งบริเวณนี้เคยถูกยึดครองแม้กระทั่งจากพวกกรีกและมองโกลที่อยู่ห่างไกลออกมาไปมากด้วย เคยเป็นทางผ่านของพ่อค้าตั้งแต่อิตาลีไปจนถึงเกาหลี ร่องรอยของอารยธรรมที่ผสมผสานและการเดินทางผ่านของผู้คนอันหลากหลายในอดีตได้ทิ้งไว้คือความหลากหลายชาติพันธุ์ในเอเชียกลาง

เอเชียกลางประกอบไปด้วยบรรดาประเทศที่ชื่อลงท้ายว่าสถานทั้งหลาย ยกเว้น ปากีสถานและอัฟกานิสถาน ได้แก่ คาซัคสถาน อุซเบกิสถาน คีร์กีซสถาน เติร์กเมนิสถาน ทาจิกิสถาน ซึ่งคำว่า สถาน มาจากภาษาเปอร์เซีย รวมกันแล้วเอเชียกลางมีประชากรร่วม 60 ล้านคน ในอดีตเอเชียกลางคือส่วนสำคัญของการค้าระหว่างเอเชียกับยุโรป ที่เรียกว่า เส้นทางสายไหม

เส้นทางสายไหมเป็นการค้าทางบกที่สำคัญที่สุดของโลกเอาไว้เป็นเวลายาวนาน ตราบถึงศตวรรษที่ 15 เมื่อตะวันตกได้ค้นพบเส้นทางทะเล เส้นทางสายไหมดังกล่าวจึงค่อยๆ ลดความสำคัญลง ยิ่งเมื่อมีการขุดคลองสุเอซ เชื่อมทะเลเมดิเตอร์เรเนียนกับทะเลแดง และมหาสมุทรอินเดียแล้ว การค้าขายเส้นทางสายไหมก็อับเฉาลง ในขณะเดียวกันนั้นเอง เอเชียกลางก็อับเฉาตามไปด้วยเช่นกัน นับตั้งแต่สิ้นสุดศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา จนต้องตกเป็นส่วนหนึ่งของสหภาพโซเวียตในเวลาต่อมา กระทั่งสหภาพโซเวียตล่มสลายไปในปี 1991 เอเชียกลางจึงประกาศเอกราช แบ่งออกมาเป็น 5 ประเทศ

ในตอนแรกที่แยกออกจากสหภาพโซเวียต โลกหันกลับมาสนใจเอเชียกลางอีกครั้งหนึ่ง ในตอนแรกสนใจในประเด็นที่ว่าพวกอิสลามหัวรุนแรงจะขยายเข้าสู่เอเชียกลาง หรือพวกมาเฟียจะค้าอาวุธและวัตถุนิวเคลียร์ที่หลงเหลือจากยุคโซเวียต หรือสนใจแต่เรื่องความขัดแย้งชายแดนและชาติพันธุ์ของประเทศในภูมิภาคนี้ แต่ขณะเดียวกันก็อดสนใจเอเชียกลางที่เป็นโอกาสทางเศรษฐกิจไม่ได้ เพราะเอเชียกลางนั้นมีน้ำมัน ก๊าซฮีเลียม จำนวนมหาศาล

น้ำมันและก๊าซนั้นอาจจะเป็นรองก็เฉพาะต่อแถบเปอร์เซีย ถ้ารวมก๊าซธรรมชาติที่อยู่ในเอเชียกลางกับรัสเซียเข้าด้วยกัน ก็จะมีปริมาณก๊าซธรรมชาติมากที่สุดในโลก และนับวันก๊าซธรรมชาติก็จะมีบทบาททัดเทียมกับน้ำมัน

ในตอนที่เป็นอิสระจากสหภาพโซเวียตใหม่ๆ นั้น เอเชียกลางทั้งมวลล้วนหันหน้าเข้าหาตะวันตก คือสหภาพยุโรปและสหรัฐอเมริกา แต่ความสัมพันธ์กับตะวันตกนั้นเป็นเรื่องการทหารมากกว่าในทางเศรษฐกิจ ดังจะเห็นสหรัฐอเมริกาตั้งฐานทัพในอุซเบกิสถานและคีร์กีซสถาน เพื่อทำสงครามในอิรักและอัฟกานิสถาน หลังจากช่วงแรกๆ ที่เป็นอิสระแล้วเอเชียกลางได้พยายามสะบัดออกจากอิทธิพลของรัสเซีย โดยหันเข้าหาประเทศที่ใกล้ชิดทางศาสนาและวัฒนธรรมกับตน คือตุรกีและอิหร่าน ปากีสถาน และประเทศนอกอ่าวเปอร์เซีย

อย่างไรก็ตาม ขณะนี้เอเชียกลางกลับมาคึกคักและมีอนาคตทางเศรษฐกิจที่แจ่มใสก็ต่อเมื่อจีนเดินหน้าเข้าสู่ดินแดนแห่งนี้เพื่อหาแหล่งพลังงานแหล่งใหม่ๆ แทนการพึ่งพาพลังงานจากอ่าวเปอร์เซีย และเพื่อการขนส่งพลังงานทางบกจากเอเชียกลางที่ปลอดภัยกว่าการขนส่งจากอ่าวเปอร์เซียผ่านทางทะเล

การเดินนโยบายและยุทธศาสตร์ทางพลังงานของจีนดังที่ได้กล่าวมาข้างต้น คือจุดพลิกโฉมหน้าเอเชียกลางให้กลายเป็นประเทศที่มีโอกาสและอนาคตทางเศรษฐกิจเป็นอย่างยิ่ง

ขณะนี้จีนกำลังทำทั้งท่อก๊าซ ท่อส่งน้ำมัน ทางด่วน ทางรถไฟความเร็วสูงเพื่อเชื่อมตนเองกับเอเชียกลางและยุโรป โดยเริ่มทำทางด่วนรถยนต์ เชื่อมเอเชียกลางก่อน พร้อมๆ กันนั้นก็ปรับปรุงสนามบินนานาชาติที่อูหลู่มู่ฉีให้แล้วเสร็จภายในปี 2015 เพื่อเป็นศูนย์กลางการบินเชื่อมจีนและยุโรป เอเชียกลาง เอเชียใต้ เข้าด้วยกันรองรับนักท่องเที่ยว นักธุรกิจปีละ 16 ล้านคน

ไม่เพียงจีนเท่านั้นที่มุ่งหน้าเข้าสู่เอเชียกลาง อินเดียก็กำลังใช้อิหร่านและอัฟกานิสถาน เป็นทางผ่านเพื่อเข้าหาพลังงานในเอเชียกลางด้วยเช่นกัน โดยอินเดียนั้นจะทำท่อก๊าซเพื่อเอาก๊าซจากเอเชียกลางมาสู่ดินแดนของตน และทำมาถึงนิวเดลีและอัมมาริสาร์ สองเมืองนี้ให้เป็นศูนย์กลางการบินเชื่อมอินเดียกับเมืองสำคัญในเอเชียกลางและเชื่อมอินเดีย เอเชียกลาง ยุโรป เข้าด้วยกัน

แต่ยุโรปก็ไม่ได้นิ่งเฉย กำลังขะมักเขม้นที่จะทำโครงสร้างพื้นฐานทั้งทางรถไฟ ถนน ท่อน้ำมัน และก๊าซ เพื่อเชื่อมตนเองเข้ากับเอเชีย ในการเชื่อมนี้แน่นอนว่าจะต้องผ่านเอเชียกลาง ส่วนรัสเซีย ซึ่งเคยเป็นพี่เบิ้มของเอเชียกลาง ขณะนี้ก็หันกลับมาสู่เอเชียกลางอีกครั้งหนึ่ง เพื่อขยายโอกาสทางเศรษฐกิจของตนเอง

ทุกประเทศ ทุกภูมิภาค ต่างดาหน้าเข้าหาเอเชียกลาง ล้วนแล้วแต่ต้องการโอกาสทางธุรกิจจากที่นั่นทั้งสิ้น มีก็แต่สหรัฐอเมริกาเท่านั้นที่ยังมองเห็นเอเชียกลางเป็นเพียงฐานปฏิบัติการทางการทหาร เพื่อใช้ในการทำสงครามในอิรักและอัฟกานิสถาน

การเคลื่อนเข้าหาเอเชียกลางของจีน อินเดีย ยุโรป ตะวันออกกลาง คอร์เคซัส และรัสเซีย นับเป็นการรื้อฟื้นเส้นทางสายไหมในอดีตขึ้นมาใหม่ หากแต่เส้นทางสายไหมเส้นใหม่นี้ หาใช่เส้นทางของคาราวานอูดและม้าอีกต่อไป กลับกลายเป็นท่าเรือขนาดใหญ่ ถนนหลวงกว้างหลายเลน ความยาวสุดลูกหูลูกตา ทางด่วนที่ทันสมัย รถไฟความเร็วสูง ท่อน้ำมันและก๊าซ ที่เปิดเอเชียกลางออกไปทุกทิศทาง m