การเจรจากับการสร้างสันติภาพ

โดย...พลเดช ปิ่นประทีป

ที่แคว้นไอร์แลนด์เหนือ ของประเทศอังกฤษ แม้การหยุดยิงได้เกิดขึ้นแล้วตั้งแต่ปี ค.ศ. 1998 เมื่อกลุ่มผู้ถืออาวุธทุกฝ่ายยอมรับข้อตกลงที่เรียกว่า กู๊ด ฟรายเดย์ อะกรีเมนต์ ทั้งฝ่ายไออาร์เอที่ต้องการแยกดินแดน ฝ่ายยูเนียนนิสต์ที่ต้องการอยู่กับอังกฤษ และฝ่ายรัฐบาลและกองทัพอังกฤษเอง ทุกวันนี้ผ่านมาได้ 14 ปีแล้ว บรรยากาศโดยทั่วไปบ้านเมืองมีความสงบเรียบร้อย แต่ภายในจิตใจส่วนลึกของหลายฝ่ายยังคงมีรอยคับแค้นขมขื่นแฝงฝังอยู่หนาแน่น รวมทั้งความศรัทธามุ่งมั่นที่จะแยกดินแดนออกไปด้วยยุทธวิธีใหม่

เมื่อได้พบกับประธานและผู้นำที่บอกว่ายังคงมีความสัมพันธ์กับกลุ่มอดีตไออาร์เอ และนักโทษการเมืองอยู่อีก 14 เครือข่าย พวกเขาพูดอย่างตรงไปตรงมาว่ายังดำรงจุดมุ่งหมายเดิมไม่เปลี่ยนแปลง เขาพาเราไปดูห้องแคบๆ ที่เคยใช้ขังนักโทษการเมืองหญิงในตัวตึก ซึ่งถูกดัดแปลงมาเป็นพิพิธภัณฑ์และสำนักงานประสานเครือข่ายของพวกเขา ในชุมชนเองก็ยังมีร่องรอยความรุนแรงจารึกและตอกย้ำความเจ็บปวดไว้มากมายในรูปของอนุสรณ์สถานเล็กๆ แต่ก็มีสัญญาณของความพยายามประสานรอยร้าวเพื่อการอยู่ร่วมและก้าวเดินไปด้วยกันอยู่ทั่วไปด้วย

หมายความว่า ภายหลังการหยุดยิงนั้น ยังมีภารกิจในการสร้างสันติภาพรออยู่ในขนาดที่มหึมามาก กระบวนการสร้างสันติภาพ (Peace Building) เป็นงานระยะยาวที่ต้องการการทำงานอย่างต่อเนื่อง ต้องใช้ความอดทน และใช้องค์ความรู้ ตลอดจนต้องการผู้ทำงานที่มีทักษะประสบการณ์ที่เหมาะสมอีกด้วย เพราะสันติภาพที่ยั่งยืนต้องเกิดจากภายในจิตใจของผู้คนและชุมชนที่รากหญ้า หรือฐานล่างของสังคมทั้งระบบ จึงเป็นเรื่องที่น่าศึกษาและน่าชื่นชมมากที่สังคมชาวไอร์แลนด์เหนือและคนอังกฤษกำลังพยายามเปลี่ยนผ่านตนเองจากภาวะสงครามกลางเมืองในอดีตสู่การมีสันติภาพที่มั่นคงขึ้นเรื่อยๆ โดยงานเหล่านี้มีภาคประชาสังคมเป็นตัวขับเคลื่อนหลัก

อย่างไรก็ตาม มิใช่ว่าจะต้องรอให้เกิดการหยุดยิงเสียก่อนกระบวนการสร้างสันติภาพจึงจะเริ่มได้ การสร้างสันติภาพเป็นงานที่สามารถดำเนินการได้ในทุกสถานการณ์ เพียงแต่ว่ามีความยากง่ายแตกต่างกันไป จึงเป็นธรรมดาที่บทบาทขององค์กรประชาสังคมและเอ็นจีโอช่วงก่อนการหยุดยิงจะมีอย่างจำกัด แต่หลังหยุดยิงแล้วกลับโดดเด่นมากเป็นพิเศษ

ส่วนการเจรจาสันติภาพ (Peace Negotiation) เป็นเรื่องโดยตรงของผู้มีอำนาจรัฐและผู้ถืออาวุธเขาจะพูดคุยต่อรองอำนาจและผลประโยชน์ระหว่างกัน เป็นเรื่องของผู้นำระดับสูงหรือโครงสร้างส่วนบนต้องคุยกัน ภาคประชาชนคงช่วยอะไรไม่ได้มาก อย่างเก่งก็แค่คอยลุ้นว่าเมื่อไรจะตกลงกันได้ ชีวิตจะได้อยู่อย่างสงบเสียที หรือบางโอกาสอาจช่วยเป็นสะพานเชื่อมให้บ้างก็แค่นั้น

ในระหว่างที่ผู้มีอำนาจส่วนบนกำลังเจรจากันอยู่ มักมีการแผลงฤทธิ์เข้าใส่กันเสมอเพื่อสร้างสถานการณ์ที่เป็นต่อ ประชาชนรากหญ้าทั้งหลายก็ต้องรับผลกระทบและดูแลตัวเองกันไปก่อน บางทีไม่ใช่แค่การสร้างความเป็นต่อของฝ่ายตน แต่เป็นไปเพื่อคัดค้านหรือขัดขวางกระบวนการเจรจาก็มี อย่างคราวหนึ่งเมื่อ โทนี แบลร์ สั่งถอนกำลังทหารจากพื้นที่ ฝ่ายทหารที่ไม่พอใจก็แอบไปวางระเบิดสร้างสถานการณ์เสียเอง การเจรจาก็ต้องใช้ความอดทนอดกลั้นที่สูงมากเช่นกัน ที่สำคัญต้องมีเจตจำนงทางการเมืองที่แรงกล้าในอันที่จะแก้หรือยุติปัญหาให้สำเร็จ

บทบาทของภาคประชาสังคมในช่วงก่อนการหยุดยิงอีกส่วนหนึ่งที่อาจมีส่วนเกื้อหนุนกระบวนการเจรจาสันติภาพอยู่ไม่น้อยคือ การพูดคุยเพื่อสันติภาพ (Peace Talk) หมายถึงการตั้งวงพูดคุยกันไปเรื่อยๆ เพื่อปรับทุกข์กันไป แลกเปลี่ยนข้อมูลข่าวสาร สร้างความหวังและแรงบันดาลใจกันไปโดยมิได้ให้ร้ายฝ่ายใด หรือตั้งเป้าหมายเจรจาความกับใครเป็นการเฉพาะ การขยายตัวของวงพูดคุยแบบนี้จะสร้างภาวะแวดล้อมที่เอื้อต่อการเจรจาทั้งในระดับโครงสร้างส่วนบนและการสร้างสันติภาพในระยะยาว รวมทั้งการแก้ปัญหารูปธรรมเฉพาะหน้าของระดับรากหญ้าไปด้วย

กล่าวได้ว่า การเจรจาสันติภาพในแคว้นไอร์แลนด์เหนือสำเร็จลงได้ด้วยแรงเกื้อหนุนภายนอกจากชาวไอริชโพ้นทะเลที่มีความร่วมมือของรัฐบาลสาธารณรัฐไอร์แลนด์และสหรัฐอเมริกาเป็นตัวเชื่อม ประกอบเข้ากับเจตจำนงทางการเมืองภายในอันแน่วแน่ของผู้นำรัฐบาลอังกฤษที่เสนอการถ่ายโอนอำนาจเป็นพิเศษจากส่วนกลาง และการให้ที่ยืนอย่างมีศักดิ์ศรีสำหรับทุกฝ่าย จนเป็นที่ยอมรับและเกิดความไว้วางใจ ตลอดจนความเคลื่อนไหวสร้างสันติภาพในระดับฐานล่างอย่างทรหดอดทนของภาคประชาสังคม และการแสดงบทบาทสื่อสาธารณะที่เข้มแข็งของบีบีซีก็มีส่วนช่วยอย่างมาก

ทันทีที่มีการหยุดยิง สหภาพยุโรปหรืออียูได้เข้าไปช่วยหนุนงานสร้างสันติภาพที่ฐานล่างอย่างเต็มที่ โดยผ่านการทำงานของมูลนิธิกองทุนชุมชนเพื่อไอร์แลนด์เหนือ (CFNI) ปัจจุบันต่อเนื่องเป็นเฟสที่ 3 แล้ว นั่นหมายความว่า ความไม่สงบในประเทศอังกฤษหรือประเทศสมาชิกอื่นใดเขาถือเป็นปัญหาความมั่นคงของอียูด้วย ลองนึกภาพดูว่า หากวันนี้ซึ่งอียูกำลังมีวิกฤตเศรษฐกิจและลุกลามไปสู่การจลาจลเป็นระลอก โดยที่ขบวนการไออาร์เอยังคงเที่ยววางระเบิดไปทั่วแผ่นดินยุโรปจะเป็นอย่างไร

เช่นเดียวกัน วันนี้บ้านเรากำลังพูดถึงการเป็นประชาคมเศรษฐกิจอาเซียน ในขณะที่ไฟใต้และไฟกรุงยังโหมกระหน่ำอยู่ทุกวัน เห็นทีถึงเวลาที่คนไทยและสังคมไทยจะต้องหันมามองตัวเองและละวางทิฐิบางอย่างที่คับแคบและไม่สร้างสรรค์กันอย่างจริงจังแล้วกระมัง