วิกฤตโขงในมือจีน มหาอำนาจที่เพื่อนบ้านคลางใจ

ปริมาณน้ำในแม่น้ำโขงกำลังเข้าขั้นวิกฤต ชะตากรรมกลุ่มประเทศลุ่มแม่น้ำ ต้องอยู่ในกำมือของมหาอำนาจแดนมังกร

โดย...ทีมข่าวต่างประเทศ

แม้จะยังไม่ย่างเข้า เม.ย. เดือนที่ได้ชื่อว่าร้อนและแล้งที่สุดในพื้นที่แถบอุษาคเนย์ ทว่าภาวะแห้งแล้งนั้นกลับมาเยือนเร็วกว่าที่คาดไว้ และยังเป็นภาวะแล้งที่สุดเท่าที่เคยมีมา

จากการวัดระดับน้ำในแม่น้ำโขง (Mekong River) มหานทีของชาวเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ที่ได้ชื่อว่าเป็น ดานูบตะวันออก นั้นพบว่าปริมาณน้ำกำลังมีระดับต่ำที่สุดเป็นประวัติการณ์ ลำน้ำสาขาหลักที่วัดในหลวงพระบางและนครเวียงจันทน์ ประเทศลาว อ.เชียงแสน จ.เชียงราย อ.เชียงคาน จ.เลย และ จ.หนองคาย ของไทยนั้น ต่ำกว่าระดับที่วัดได้ต่ำสุดเมื่อปี 1993 ซึ่งทุบสถิติแล้งของปี 1992 มาอีกที

หลายฝ่ายเห็นตรงกันโดยไม่มีข้อสงสัยว่า แม่น้ำโขงกำลังเกิดปัญหาใหญ่ ซึ่งจะส่งผลต่อวิถีชีวิตของประชาชนหลายล้านคนใน 6 ประเทศที่อยู่ริมฝั่งโขง

ทว่าที่ยังเห็นไม่ตรงกันในขณะนี้ก็คือ ต้นเหตุของภาวะแล้งอย่างที่ไม่เคยเป็นมาก่อน เป็นเพราะภาวะโลกร้อนที่เราได้ยินกันหนาหูกันมาระยะหนึ่ง หรือเป็นเพราะความพยายามขยายตัวทางเศรษฐกิจอย่างไม่ปรึกษาใครของจีน

เศรษฐกิจจีนที่ขยายตัวได้ 8.7% ในปี 2009 และคาดว่าจะขยายตัวไปถึงระดับ 10% ในปี 2010 นั้น ไม่ได้อยู่บนพื้นฐานของทุนสำรองระหว่างประเทศ 2.4 ล้านล้านเหรียญสหรัฐ และประชากรกว่า 1,300 ล้านคนเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการบริโภคพลังงานและทรัพยากรธรรมชาติมหาศาลในแต่ละปีอีกด้วย

จึงไม่น่าแปลกใจที่จีนจะมีการก่อสร้างเขื่อนผลิตกระแสไฟฟ้าในพื้นที่แม่น้ำโขงตอนบนจากทิเบตถึงยูนนานถึง 8 แห่ง ทั้งที่เป็นพื้นที่ต้นน้ำ ซึ่งปกติแล้วไม่มีใครเขาสร้างเขื่อน หรือสร้างโดยไม่ปรึกษาเพื่อนบ้านที่เขาอยู่ปลายน้ำ และยังมีการวางแผนสร้างเขื่อนในแม่โขงตอนกลางจากลาว ไทย ถึงกัมพูชาอีก 6 เขื่อน

ตัวอย่างของแม่น้ำดานูบ หรือแม่น้ำสายยาวที่สุดอันดับ 2 ในยุโรป ยังต้องมีการตั้งคณะกรรมาธิการร่วมของแต่ละประเทศรวม 14 ประเทศ เพื่อศึกษาและตกลงถึงการใช้น้ำร่วมกัน เพื่อให้การใช้ประโยชน์จากแม่น้ำเป็นไปอย่างยั่งยืน

ทว่าในส่วนของแม่น้ำโขงที่ทอดยาว 6 ประเทศนั้น คณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (เอ็มอาร์ซี) กลับมีสมาชิกเพียง ลาว ไทย กัมพูชา และเวียดนาม โดยปราศจากจีน ซึ่งอาจกล่าวได้ว่าเป็นผู้ใช้ประโยชน์จากน้ำมากที่สุด และเป็นผู้กุมชะตาลำน้ำโขงมากที่สุดในฐานะประเทศต้นน้ำ

ความกังวลและปัญหาเรื่องการใช้ทรัพยากรน้ำของลุ่มน้ำโขงนั้น มีขึ้นมาอย่างต่อเนื่องในช่วงหลายปีที่ผ่านมา โดยก่อนหน้านี้ในปี 2007 มีรายงานของกองทุนสัตว์ป่าโลก (WWF) ถึง 10 แม่น้ำสำคัญของโลกที่เดินมาถึงจุดวิกฤต จากปัญหาการใช้น้ำของมนุษย์ ซึ่งแม่น้ำโขงนั้นก็อยู่ในกลุ่มที่ว่าด้วยกับปัญหาการทำประมงที่มากเกินไป ซึ่งทำให้สุ่มเสี่ยงต่อความหลากหลายของสัตว์น้ำที่เคยอุดมสมบูรณ์

ทว่าในวันนี้ปัญหายิ่งรุนแรงมากขึ้นจนไม่ได้ส่งผลกระทบในเชิงนิเวศวิทยาเหมือนที่ผ่านมา แต่กำลังกระทบถึงเศรษฐกิจและปากท้องของคน 2 ฝั่งโขงโดยตรง

เจเรมี เบิร์ด เลขาธิการคณะกรรมาธิการแม่น้ำโขง (เอ็มอาร์ซี) เปิดเผยกับเอเอฟพีว่า ระดับน้ำโขงที่วัดได้ในพื้นที่ของลาวและตอนเหนือของประเทศไทยวันนี้ ถือเป็นระดับต่ำสุดจากสถิติเดิมเมื่อ 20 ปีก่อน และสิ่งที่กำลังกระทบต่อคนกว่า 60 ล้านในพื้นที่ตอนล่าง ก็ครอบคลุมตั้งแต่การคมนาคมสัญจร ไปจนถึงกิจกรรมทางเศรษฐกิจตั้งแต่ระดับครัวเรือนไปจนถึงอุตสาหกรรม

เมื่อสัปดาห์ที่แล้วมีเรือสินค้าราว 21 ลำต้องจอดเทียบท่า เพราะระดับน้ำที่ตื้นเขินเกินไป เช่นเดียวกับเรือท่องเที่ยวในหลวงพระบางและตอนเหนือของไทย ที่ไม่สามารถให้บริการได้จากปัญหาเดียวกัน

เลขาธิการของเอ็มอาร์ซี กล่าวว่า เป็นเรื่องยากที่จะชี้ชัดว่าภาวะแล้งครั้งนี้เป็นผลมาจากภาวะโลกร้อนหรือไม่ เพราะหน้าฝนในลาวเมื่อปีที่แล้วก็วัดระดับน้ำได้น้อยที่สุดเหมือนกัน

ทว่าเลขาฯ เอ็มอาร์ซีก็ไม่ได้ปฏิเสธเช่นกันว่าภาวะแล้งเร็วและหนักสุดครั้งนี้อาจเกี่ยวข้องกับเขื่อนจำนวนมากในประเทศจีนที่เป็นต้นน้ำ เพราะการมีเขื่อนในพื้นที่ต้นน้ำนั้นจะส่งผลต่อภาวะแล้งที่เพิ่มขึ้นถึงราว 30–40% ขณะที่ภาวะแล้งล่าสุดในเดือน ก.พ. นี้ อาจขยายตัวยาวต่อเนื่องไปจนถึงเดือน มี.ค.

ขณะที่เอ็นจีโอบางแห่งเชื่อว่าเป็นผลมาจากการปิดประตูน้ำจากเขื่อนในจีน ซึ่งทำให้มีความต้องการให้เอ็มอาร์ซีเจรจาเรื่องนี้กับทางจีน

ความสงสัยเรื่องการเชื่อมโยงระหว่างเขื่อนจำนวนมากกับระดับน้ำที่แห้งขอดของแม่น้ำโขงตอนล่างนั้น ก็ยังคงเป็นความเคลือบแคลงที่ไม่สามารถแก้ไขได้ง่ายๆ จนกว่าจีนจะแสดงออกถึงความมีส่วนร่วมกับประเทศเพื่อนบ้านอย่างแท้จริง ด้วยการเปิดเผยข้อมูลเรื่องการใช้น้ำของพื้นที่ตอนบนให้มากขึ้น

ปัญหาดังกล่าวไม่ใช่เพียงปัญหาการใช้ทรัพยากรธรรมชาติร่วมกันที่ไม่ลงตัวเท่านั้น แต่ยังสะท้อนชัดเจนถึงสถานภาพของความเป็นผู้นำจีนในเวทีระหว่างประเทศ

ต้องยอมรับว่าแม้จะเป็นประเทศที่มีการขยายตัวของจีดีพีได้เร็วมากที่สุดในโลก แต่จีนก็เจอแรงต้านและความเคลือบแคลงมากไม่แพ้กัน จากเรื่องการกดค่าเงินหยวนให้ต่ำกว่าความเป็นจริงเพื่อประโยชน์ในการค้า และยังรวมถึงเรื่องการทุ่มตลาด ซึ่งกำลังเป็นปัญหาทั้งระดับทวิภาคีและในเวทีการค้าโลกในขณะนี้

และการเข้าไปกว้านลงทุนด้านทรัพยากรธรรมชาติ โดยเฉพาะน้ำมันและเหมืองแร่ในทวีปแอฟริกา ซึ่งทำให้การลงทุนในภูมิภาคนี้เพิ่มขึ้นถึง 80% ในปีที่ผ่านมานั้น ก็ไม่ได้ทำให้ความแคลงใจเรื่องการกักตุนสินค้าเพิ่มขึ้นเท่านั้น แต่ยังมีส่วนทำให้ราคาสินค้าโภคภัณฑ์โลกปรับตัวสูงขึ้นไปด้วย เพียงเพราะดีมานด์ที่เพิ่มขึ้นจากจีน

ในมุมมองแบบรัฐบาลคอมมิวนิสต์จีนนั้น ประชากรส่วนน้อยอาจต้องยอมเสียสละเพื่อผลประโยชน์ของประชากรส่วนใหญ่และความมั่งคั่งของประเทศ ซึ่งนำไปสู่การจ่ายค่าชดเชยให้ชนกลุ่มน้อยในหลายพื้นที่ที่ต้องอพยพไปตั้งหลักแหล่งใหม่

ทว่าในเวทีสากลระดับชาติที่การข่าวเป็นไปอย่างเปิดเผยมากขึ้น แม้เพียงทีละนิด จีนคงไม่อาจผงาดขึ้นเป็นมหาอำนาจอย่างยั่งยืน และได้รับการยอมรับจากทั่วทั้งโลก เพียงเพราะปัจจัยอำนาจเงิน หากไม่มีการทบทวนนโยบายเศรษฐกิจในมุมใหม่ที่ยั่งยืนมากขึ้น

แค่จะเอาความไว้วางใจเพื่อนบ้านยังไม่ได้ ก็อย่าหวังไปไกลว่าจะได้นั่งแท่นมหาอำนาจของโลกอย่างยั่งยืนแท้จริง