สิ่งที่พึงทำในการวางระบบจัดการน้ำ

อุทกภัยปี พ.ศ. 2554 สร้างความเดือดร้อนเป็นวงกว้างและยาวนานถึงทุกภาคส่วน

โดย..วิทวัส โกรวิทย์

จำเป็นต้องมีวิธีการบริหารจัดการน้ำอย่างมีประสิทธิภาพ อาศัยการมีส่วนร่วมจากทุกภาคส่วนเข้ามาร่วมกันแก้ไข หาทางป้องกันความเสียหายอันเนื่องมาจากอุทกภัยอย่างยั่งยืน

รัฐบาลได้นำ “โครงการจัดทำกรอบและประสานการบริหารจัดการและพัฒนาทรัพยากรน้ำในลุ่มน้ำเจ้าพระยา” ซึ่งเป็นโครงการหนึ่งภายใต้โครงการ ธ ประสงค์ใด ของสำนักงานทรัพย์สินส่วนพระมหากษัตริย์ ที่เริ่มดำเนินการตั้งแต่ปี พ.ศ. 2543 มาเป็นแนวทางแก้ไขปัญหาการขาดแคลนน้ำ อุทกภัย และการแก้ไขปัญหาคุณภาพน้ำ

แผนและมาตรการนี้ แบ่งออกเป็น 3 ระยะ คือ ระยะสั้น ระยะกลาง และระยะยาว โดยมีมาตรการที่ไม่ใช้สิ่งก่อสร้างและใช้สิ่งก่อสร้าง เป็นการจัดการน้ำตั้งแต่ตอนบนของลุ่มน้ำเจ้าพระยา จัดพื้นที่รับน้ำ เก็บน้ำ และกระจายน้ำในช่วงตอนกลางของประเทศ ลดปริมาณน้ำเหนือผ่านกรุงเทพฯ และจังหวัดใกล้เคียง การจัดการระบายลงสู่ทะเล ซึ่งสอดคล้องกับแผนการบรรเทาอุทกภัยในลุ่มน้ำเจ้าพระยาจากองค์การความร่วมมือระหว่างประเทศแห่งญี่ปุ่น (JICA) ในปี พ.ศ. 2542

เมื่อศึกษาตามแผนโครงการ พบว่ามีแนวทางการบริหารจัดการน้ำตั้งแต่ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนบนไปถึงตอนล่างอย่างเป็นระบบที่ยังคงไม่ได้รับการพัฒนา โดยพัฒนาพื้นที่ลุ่มต่ำเป็นพื้นที่แบ่งรับน้ำ ตลอดจนมีทางระบายน้ำหลาก (Floodway) ออกทางทิศตะวันออกและทิศตะวันตกลงสู่ทะเล

แนวทางการพัฒนาพื้นที่ลุ่มต่ำให้เป็นพื้นที่แก้มลิงนั้น มีการกำหนดให้พื้นที่เกษตรกรรมที่เป็นพื้นที่ลุ่มต่ำที่มีศักยภาพที่จะเป็นพื้นที่แก้มลิง ซึ่งจากผลการศึกษาของกรมชลประทาน พบว่าสามารถดำเนินการโดยแบ่งพื้นที่เป็น 2 ส่วน คือ พื้นที่ตอนบนบริเวณเหนือ จ.นครสวรรค์ และพื้นที่ตอนล่างบริเวณ จ.อ่างทอง และพระนครศรีอยุธยา

ในส่วนนี้ได้ศึกษากำหนดพื้นที่ไว้แล้วรวม 5 พื้นที่ ศึกษาถึงระบบพนังของพื้นที่ปิดล้อม และระบบประตูระบายน้ำต่างๆ อย่างครบถ้วน และได้กำหนดค่าชดเชยให้แก่ประชาชนที่เป็นเจ้าของพื้นที่การเกษตรในพื้นที่แก้มลิงดังกล่าว โดยได้ทำความเข้าใจจนเป็นที่ยอมรับว่าเกษตรกรสามารถเพาะปลูกพืชต่างๆ ไปตามปกติ และหากปีใดที่มีน้ำปริมาณมาก ก็จะขอใช้พื้นที่ดังกล่าวเป็นแก้มลิงเพื่อใช้ในการตัดยอดน้ำหลากในภาวะวิกฤต แล้วทางรัฐก็จะจ่ายค่าชดเชยให้ในราคาที่เหมาะสมกับความเสียหายในปีนั้นๆ

ส่วนการระบายน้ำหลากฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา พัฒนาคลองระบายน้ำหลากฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา ปรับปรุงคลองชัยนาทป่าสักร่วมกับการก่อสร้างคลองระบายน้ำหลากแนวใหม่เพื่อระบายน้ำออกสู่ทะเล

ส่วนการก่อสร้างคลองผันน้ำขนาดใหญ่จากบางไทรระบายลงไปสู่อ่าวไทยผ่านทุ่งตะวันออกของกรุงเทพฯ ซึ่งเป็นทางระบายน้ำหลากแบบธรรมชาติ เพื่อระบายน้ำจากพระนครศรีอยุธยา ผ่านทางทุ่งรังสิต หนองเสือ และผ่านทุ่งด้านตะวันออกของกรุงเทพฯ ลงไปสู่ทะเล ซึ่งในปัจจุบันสภาพการใช้ที่ดินได้เปลี่ยนแปลงไปมาก มีสิ่งปลูกสร้างต่างๆ เป็นจำนวนมาก การก่อสร้างทางระบายน้ำหลากในพื้นที่บริเวณกว้างจะทำได้ยากขึ้น จึงมีความจำเป็นต้องพัฒนาโครงการก่อสร้างทางระบายน้ำหลากจากถนนวงแหวนรอบที่ 3 ฝั่งตะวันออก และขุดช่องลัดแม่น้ำท่าจีน ที่มีความคดเคี้ยวมากการขุดช่องลัดจะลดระยะทางการไหลของน้ำในส่วนดังกล่าว เป็นการเร่งระบายน้ำทางฝั่งตะวันตก

หนทางการพัฒนาทางระบายน้ำหลากในอนาคตนั้น การดำเนินงานแบบการร่วมลงทุนระหว่างภาครัฐและภาคเอกชน (Public Private Partnership : PPP) ซึ่งเป็นการเพิ่มบทบาทให้หน่วยงานเอกชนเข้ามามีส่วนร่วมกับรัฐบาล จะเป็นการเพิ่มประสิทธิภาพการทำงาน สร้างทางเลือกทางการทำงานให้มากขึ้น

โครงการ PPP สามารถสนับสนุนการดำเนินงานภาครัฐ โดยสร้างความคุ้มค่าทางการเงิน จะช่วยให้ประหยัดต้นทุนได้ และยังเป็นการแบ่งหน้าที่การบริหารความเสี่ยงที่ได้รับจากความรู้ประสบการณ์จากภาคเอกชน

โครงการ PPP สามารถเพิ่มโอกาสการทำธุรกิจให้กับภาคเอกชน ในการให้บริการสาธารณะด้วยความมีประสิทธิภาพ เป็นการตอบสนองต่อหลักความรับผิดชอบต่อสังคม (Corporate Social Responsibility) เพราะการพัฒนาทางระบายน้ำหลากต้องมิใช่เป็นเพื่อผลกำไรสูงสุด

นอกจากนี้ ในการลงทุนในรูปแบบ PPP ภาคเอกชนจะมีโอกาสเสนอแนะแนวทางในการพัฒนาทางระบายน้ำหลากอย่างมีประสิทธิภาพมากยิ่งขึ้น จึงเป็นประโยชน์ต่อภาคเอกชนโดยรวมทั่วประเทศมากกว่า

การดำเนินการในลักษณะนี้ยังจะทำให้ประชาชนผู้รับบริการได้รับบริการสาธารณะที่มีประสิทธิภาพในราคาที่เหมาะสม ภาคประชาสังคมสามารถใช้สิทธิในการรับรู้ข้อมูลข่าวสารภายใต้พระราชบัญญัติข้อมูลข่าวสารของราชการ พ.ศ. 2540 เพื่อการมีส่วนร่วมในการตัดสินใจในแนวทางของการพัฒนาทางระบายน้ำหลากตามที่ได้กล่าวมา

อย่างไรก็ตาม แผนแก้ไขปัญหาที่กล่าวมานั้น เป็นโครงการขนาดใหญ่ต้องใช้เวลาในการดำเนินการหลายปี อีกทั้งมีข้อกฎหมายที่เกี่ยวข้องจำนวนหนึ่ง รวมถึงต้องมีขั้นตอนการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อม

เพื่อบรรเทาผลกระทบจากอุทกภัยในปีนี้ จึงควรมีการแก้ไขปัญหาระยะสั้น โดยเน้นมาตรการที่สามารถดำเนินการได้ทันทีเป็นลำดับแรก อาทิ การปรับปรุงระบบระบายน้ำ การขุดลอกคูคลองที่มีการตกตะกอน รวมทั้งการส่งเสริมประสิทธิภาพในการบังคับใช้กฎหมายกับประชาชนที่รุกล้ำเข้าไปอยู่อาศัยในที่สงวนและหวงห้ามอันเป็นแหล่งต้นน้ำลำธาร หรือรุกล้ำเข้าไปในเขตคลอง โดยเฉพาะคลองสายหลักและสายอื่นๆ ที่ใช้ในการระบายน้ำลงสู่ทะเล ซึ่งทำให้ประสิทธิภาพในการระบายน้ำลดลง พร้อมทั้งการบำรุงรักษา ซ่อมแซมให้ประตูระบายน้ำ และสถานีสูบน้ำให้สามารถใช้งานได้อย่างมีประสิทธิภาพอยู่เสมอ

ปรับปรุงพนังกั้นน้ำต่างๆ ที่เสียหายจากน้ำท่วมใหญ่ในปีที่ผ่านมา รวมทั้งในจุดที่มีความสำคัญมีความเสี่ยง ควรมีการเสริมความแข็งแรงของพนังกั้นน้ำ และพิจารณาความสูงให้เหมาะสม เป็นไปตามหลักวิชาการ ใช้ประโยชน์ได้ตามวัตถุประสงค์เพื่อสามารถป้องกันน้ำท่วมในภาพรวมให้แก่ทุกฝ่าย

การวางผังเมืองเป็นการกำหนดตำแหน่งและขอบเขตการใช้ที่ดินเพื่อความปลอดภัยของผู้อยู่อาศัยและกิจกรรมของประชาชนที่อยู่ในพื้นที่เสี่ยงภัย ฯลฯ ซึ่งประเด็นหลังนี้กรมโยธาธิการและผังเมืองได้กระจายความรับผิดชอบในส่วนนี้ให้แก่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นแล้ว จึงปฏิเสธไม่ได้ที่กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่นจำต้องเป็นพี่เลี้ยงให้แก่บรรดาองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นต่างๆ โดยอาศัยความร่วมมือและความเชี่ยวชาญจากกรมโยธาธิการและผังเมือง ในการส่งเสริมให้แต่ละองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นวางผังเมืองให้เหมาะสมตามหลักวิชาการอย่างเป็นระบบตามแต่ละลุ่มน้ำมากกว่าตามการปกครองตามพื้นที่

การดำเนินการตามบางมาตรการเหล่านี้ย่อมจะมีปัญหากับประชาชนที่อาศัยอยู่ในเขตที่เกี่ยวข้อง จะต้องมีการศึกษาด้านการเวนคืน การกำหนดแนวทางการตอบแทน การเยียวยาผู้ที่ได้รับความเสียหาย ซึ่งในปีที่ผ่านมาย่อมเป็นตัวอย่างให้ทุกภาคส่วนได้เห็นถึงผลเสียหายที่เกิดขึ้นจากการบุกรุกที่ดินในเขตสงวนและหวงห้าม ทำการสร้างโรงงาน อาคาร และบ้านเรือนที่อยู่อาศัยทับซ้อนกับทางระบายน้ำหลากที่ใช้จะระบายน้ำลงสู่ทะเล

รัฐบาลสามารถแปรวิกฤตเป็นโอกาสได้ โดยต้องปฏิบัติให้เป็นรูปธรรมเพื่อไม่ให้เกิดเหตุซ้ำรอยอีกในปีนี้ และยึดถือผลประโยชน์ของประชาชนเหนือผลประโยชน์ส่วนตน โดยการนี้จึงจำเป็นต้องทำความเข้าใจกับประชาชนที่ได้รับผลกระทบในการดำเนินตามโครงการต่างๆ ด้วย