ความรับผิดชอบทางการเมืองของใคร ที่ไหน และอย่างไร

การเมืองเป็นเรื่องของทุกคน และทุกคนมีหน้าที่โดยธรรมชาติที่ควรจะติดตามตรวจสอบการใช้อำนาจในทุกกรณี

โดย..วรรณธรรม กาญจนสุวรรณ 

หากแต่ว่าบางสังคมการเมืองไม่เปิดโอกาสให้ประชาชนเข้าไปมีส่วนร่วมทั้งโดยตรงและโดยอ้อม เรามักคุ้นกับการกล่าวหาว่า “รัฐปิดหู ปิดตาประชาชน” หรือ “การเมืองไม่ใช่เรื่องของคุณ หากเป็นเรื่องของชนชั้นนำ หรือผู้มีอำนาจทางการเมืองเท่านั้น” ซึ่งถูกกล่าวว่าเป็นระบบการเมืองแบบเผด็จการ

อย่างไรก็ดี ไม่ใช่ว่าในสังคมการเมืองแบบประชาธิปไตยจะไม่มีเผด็จการ ก็อาจพบเห็นพฤติกรรมของบรรดานักเลือกตั้ง เมื่อจัดตั้งรัฐบาลโดยเสียงข้างมาก ที่ไม่มีธรรมชาติของความผูกพัน หรือมีความรู้สึกว่าพื้นฐานของอำนาจที่แท้จริงนั้นมาจากประชาชนผู้ลงคะแนนเสียงเลือกตั้ง และมองข้ามหลักความรับผิดชอบทางการเมือง ก็พบว่าพฤติกรรมแบบเผด็จการเกิดขึ้นได้เหมือนกัน อาทิ การจงใจปกปิดบัญชีทรัพย์สิน มีพฤติกรรมร่ำรวยผิดปกติ การหนีการตรวจสอบการใช้อำนาจรัฐ การมีเสียงข้างมากแบบเผด็จการเบ็ดเสร็จ ที่ไม่เปิดโอกาสให้รับฟังเสียงความต้องการที่แท้จริงของประชาชน ฯลฯ

การทำเรื่องการเมืองให้เป็นเรื่องของเฉพาะเสียงข้างมาก จำเป็นต้องคู่ขนานกับการรับฟังข้อคิดเห็นของเสียงข้างน้อย ถึงแม้ในระบบรัฐสภาเสียงข้างมากเสมือนเสียงสวรรค์ก็ตามเถอะ พึงระวังบรรยากาศโดยรอบของรัฐสภาที่ควรคำนึงถึงเสียงข้างนอกสภาด้วย

การรวมกันของบรรดากลุ่มผลประโยชน์ต่างๆ ความหมายที่มิอาจสรุปได้ว่า “พวกเขามีผู้แทน หรือ สส. ทำหน้าที่แล้ว เขาจะไว้วางใจไปตลอดทุกเรื่อง” กระบวนการสิทธิ เสรีภาพ และการมีส่วนร่วมทางการเมือง เป็นเครื่องมือของการถ่วงดุลอำนาจและการใช้อำนาจที่เกิดขึ้นอย่างแพร่หลาย

ดังนั้น การเมืองจึงเป็นเรื่องของความผูกพันของเจ้าของอำนาจอธิปไตยที่ต้องมีความรับผิดชอบทางการเมือง ในฐานะผู้เลือกตั้ง โดยที่ประชาชนต้องมีพฤติกรรมของความตื่นตัวทางการเมืองอยู่เสมอ จะไม่ไปละเมิดสิทธิเสรีภาพของบุคคลอื่น

หากมาดูฝ่ายผู้ใช้อำนาจรัฐ ย่อมมีสิทธิใช้เสียงข้างมากที่มีการควบคุมและติดตามถ่วงดุล ทั้งจากเสียงข้างน้อย และกลุ่มผลประโยชน์อื่นๆ ผู้ปกครองต้องมีความรับผิดชอบทางการเมืองประเด็นใดบ้าง ที่ถือเป็นพื้นฐาน คือ การคำนึงและปฏิบัติต่อการกำหนดนโยบายและการผลักดันนโยบายไปสู่การปฏิบัติเพื่อประโยชน์สูงสุดของประเทศชาติ และต้องอยู่บนครรลองของการเปิดโอกาสให้มีการแสดงความรับผิดชอบทั้งที่ในขณะที่มีอำนาจอยู่ และใช้อำนาจ แต่หากยังไม่เพียงพอเพราะอาจมีผลพวงของการใช้อำนาจ

ดังนั้น จำเป็นต้องมีการแสดงความรับผิดชอบทางการเมืองภายหลังการพ้นจากตำแหน่งหน้าที่ หรือในสภาพที่หมดอำนาจทางการเมืองแล้ว ก็ต้องสามารถให้ความร่วมมือในการติดตามตรวจสอบการใช้อำนาจรัฐที่ผ่านมา ใครทำแบบนี้ได้ก็สมควรแก่การยกย่องว่ามีความรับผิดชอบทางการเมืองที่แท้จริง มีความกล้าหาญควรสรรเสริญอย่างยิ่ง

ความรับผิดชอบทางการเมืองจึงเป็นเรื่องระหว่างประชาชนผู้เป็นเจ้าของอำนาจ กับผู้ปกครองที่ประชาชนเลือกตั้งเข้ามาในฐานะผู้ใช้อำนาจ ดังนั้นความรับผิดชอบทางการเมืองจึงไม่มีอายุความ ทั้งสองฝ่ายต้องตระหนักอย่างแท้จริงว่า ความรับผิดชอบคือพันธะสูงสุดที่ต้องทำให้เกิดขึ้นอย่างแท้จริง

กล่าวในเบื้องต้น ความรับผิดชอบทางการเมืองต้องตระหนักถึงคุณค่าของการปกครองประชาธิปไตยแบบนี้ อย่างไม่มีข้อสงสัยหรือมีศรัทธาสูงสุด เสมือนเราเชื่อในความสำคัญของศาสนาที่นับถือ สิ้นข้อสงสัยทั้งปวง และโน้มนำมาเป็นสิ่งยึดมั่นในการใช้เป็นครรลองของการดำเนินชีวิต นั้นหมายถึงความรับผิดชอบทางการเมืองในฐานะผู้เป็นเจ้าของอำนาจอธิปไตยต้องมีความรู้ความเข้าใจที่ตระหนักอยู่เสมอว่าการปกครองแบบนี้ “เป็นการปกครองที่เลวน้อยที่สุด จุดเด่นคือการยอมรับเสียงข้างมากที่ต้องมีคุณธรรมและไม่ละเลยเสียงข้างน้อย”

ในท่ามกลางจะต้องแสดงให้เห็นว่าการรับผิดชอบทางการเมืองไม่ใช่เฉพาะแต่นักการเมืองเท่านั้น ผู้มีสิทธิเลือกตั้งคือจุดเริ่มต้นที่สำคัญที่จะต้องทำให้การเลือกตั้งมีความบริสุทธิ์ยุติธรรม ได้ผู้แทนที่ดีที่แท้จริง ยังไม่เพียงพอต้องมีความพยายามทำให้การตรวจสอบติดตามการทำงานและประเมินผลนักการเมืองเป็นเรื่องปกติในชีวิตประจำวัน และสามารถแสดงความต้องการที่แท้จริงนำไปสู่การมีส่วนร่วมทางการเมืองแบบสร้างสรรค์ ไม่สร้างความวุ่นวายให้กับบ้านเมือง

ในที่สุดประชาธิปไตยที่ควรจะเกิดขึ้นและเหมาะสมกับสังคมไทย จะมีหน้าตาแบบใดที่ทำให้เกิดความเป็นรัฐชาติที่มีความมั่นคง มีเสถียรภาพทางการเมือง และที่สำคัญคือความรับผิดชอบต่อการสร้างวัฒนธรรมและค่านิยมที่เอื้อต่อการปกครองประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์เป็นประมุข

ดังนั้น ในขณะที่หลายฝ่ายอยากทำให้มีการทบทวนแก้ไขรัฐธรรมนูญ การแก้มาตรา 112 การสรรหา ส.ส.ร. 3 และมีแผนอนาคตรองรับการแก้ปัญหาน้ำท่วม ฯลฯ ทุกคำถามต้องมีคำตอบที่สำคัญว่า ความรับผิดชอบทางการเมืองที่เกิดขึ้นนี้จะเป็นของใคร ที่ไหน และอย่างไร พึงระลึกอยู่เสมอว่าความรับผิดชอบทางการเมืองเป็นเรื่องที่ไม่ค่อยมีคนสนใจมากนัก ที่ผ่านมาทั้งนักการเมืองและประชาชนไม่ค่อยเอาใจใส่ เราเพียงแต่ใช้ประชาธิปไตยแบบไม่มีความรับผิดชอบที่แท้จริง ปัญหาทางการเมืองจึงเกิดขึ้นเป็นวัฏจักรอยู่อย่างนี้ ถึงเวลาแล้วใช่ไหมที่น่าจะกระตุ้นให้เห็นคุณค่าของความรับผิดชอบทางการเมืองเสียก่อน ก่อนที่จะใช้ประชาธิปไตย...