สิ่งที่ควรคำนึงก่อนวางผังอาคารและตกแต่งสวน ‘ทำสวนให้อยู่สบาย’

สถาปนิกน้อยรายนักที่จะนึกถึงงานภูมิทัศน์ไปพร้อมกับการออกแบบสร้างบ้าน ส่วนใหญ่จะนึกถึงงานสวนเอาก็เมื่อสร้างบ้านไปแล้ว

โดย..ม.ล.จารุพันธ์ ทองแถม

สถาปนิกน้อยรายนักที่จะนึกถึงงานภูมิทัศน์ไปพร้อมกับการออกแบบสร้างบ้าน ส่วนใหญ่จะนึกถึงงานสวนเอาก็เมื่อสร้างบ้านไปแล้ว ที่จริงการออกแบบภูมิทัศน์ควรจะเป็นส่วนของกระบวนการออกแบบกว้างๆ ตั้งแต่แรก วิธีนี้จะทำให้เกิดปฏิกิริยาสัมพันธ์ระหว่างการออกแบบวางผัง การออกแบบอาคารบ้านเรือน สภาพทำเลที่ตั้งและการพัฒนางานภูมิทัศน์ ทั้งหมดนี้จะเปิดโอกาสให้เราได้เข้าถึงประโยชน์ของงานภูมิทัศน์ที่มีต่อตัวอาคารและผู้อยู่อาศัย

เมื่อเราตัดสินใจเลือกดูลักษณะของงานภูมิทัศน์ที่ต้องการจะได้แล้ว เราจึงควรปรึกษากับนักพืชสวนหรือผู้จัดจำหน่ายพันธุ์ไม้ยืนต้นเพื่อเลือกหาไม้ต้นที่เหมาะสมเพื่อให้เข้ากับสภาพแวดล้อมที่เราต้องการจะได้ เช่น ไม้ยืนต้นทรงสูงและผลัดใบ ไม้พุ่มเตี้ยใบหนาดก ชนิดพืชคลุมดิน เพื่อเลือกชนิดพืชที่ต้องการ

การวิเคราะห์พื้นที่และสภาพภูมิอากาศ

สิ่งแรกที่ต้องพิจารณา ได้แก่ ขนาดพื้นที่ สภาพภูมิประเทศทั่วไป เช่น ความลาดชันของพื้นที่ ทางระบายน้ำ (คลอง แม่น้ำ) ชนิดดิน (เนื้อดิน) การระบายน้ำออกจากพื้นที่

สิ่งสำคัญอีกประการ ได้แก่ ทิศทางการมาของลม ซึ่งปัจจุบันมีความสำคัญ เพราะบ่อยครั้งที่ลมกลายเป็นพายุฤดูร้อน ซึ่งก่อให้เกิดความเสียหายได้มาก ดังนั้นปัจจัยร่วมซึ่งต้องนำมาพิจารณา ได้แก่ อุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ในบรรยากาศ

 

ปัจจัยที่ไม่ควรมองข้าม ได้แก่ ทิศทางของแสงแดดและร่มเงา ซึ่งตัวอาคารจะได้รับในแต่ฤดูกาล สิ่งนี้เกี่ยวข้องโดยตรงกับชนิดของไม้ยืนต้นซึ่งจะต้องมีความแข็งแรง และมีระบบรากซึ่งไม่รบกวนตัวบ้าน เราควรพิจารณาดูต้นไม้ซึ่งมีขึ้นอยู่เดิมในพื้นที่ (ถ้ามี) หากไม่จำเป็นไม่ควรตัดออกเป็นอันขาด โดยเฉพาะอย่างยิ่งต้นไม้ใหญ่ซึ่งขึ้นอยู่บริเวณริมถนน หรือทางเท้านอกตัวอาคารบ้านจัดสรรซึ่งมีส่วนช่วยให้เกิดร่มเงาทอดเข้ามาภายในบริเวณลานบ้าน เพราะสิ่งเหล่านี้ช่วยให้เราได้ร่มเงาในยามบ่ายโดยไม่จำเป็นต้องปลูกใหม่ทั้งหมด

การวิเคราะห์พื้นที่จะช่วยให้เราเลือกชนิดไม้ยืนต้นลงให้เหมาะกับตำแหน่ง เช่น เมื่อเราจะเลือกชนิดไม้ต้นให้ต้านทางลม ซึ่งจะพัดเข้ามาในช่วงฤดูร้อนต่อฤดูฝน เราจะวางตำแหน่งต้นไม้เหล่านั้นอย่างไรให้เหมาะสมที่สุด? ไม้ต้นขนาดใหญ่เป็นสิ่งจำเป็นในการปลูกเพื่อช่วยตัดแสงสะท้อนจากหน้าต่างหรือผนังอาคารซึ่งกรุด้วยกระจกในช่วงฤดูร้อน (Glare Control)

การควบคุมแสงแดด

แนวทางการลดอุณหภูมิหรือความโกรธเกรี้ยวของอุณหภูมิฤดูร้อนเป็นสิ่งจำเป็นแก่การปลูกบ้านในหลายพื้นที่ หน้าต่างที่หันออกรับแสงแดดในทิศตะวันตก จำเป็นต้องได้รับการปกป้องจากแสงแดดอันร้อนแรง การออกแบบภูมิทัศน์จะทำให้เราได้วิธีปกป้องบ้านอย่างประหยัดทรัพย์และยังสวยงามเป็นธรรมชาติ โดยใช้พืชพันธุ์ไม้มีชีวิต ต้นไม้ที่มีใบสวยงามช่วยให้ร่มเงาแก่หน้าต่าง ซึ่งอาจช่วยลดอุณหภูมิภายในห้องลงได้ถึง 12 องศาเซลเซียส ในเขตอบอุ่น และช่วยลดอุณหภูมิในห้องของบ้านในกรุงเทพฯ ลงได้ 34 องศาเซลเซียส ในช่วงฤดูร้อน การเลือกชนิดไม้ยืนต้นหรือไม้เถาเลื้อยที่เหมาะสมเพื่อให้ร่มเงาจะขึ้นอยู่กับส่วนของอาคาร เช่น กำแพงบ้าน เขตลานบ้านภายนอกอาคาร หน้าต่าง ซึ่งเราประสงค์จะให้ร่มเงา ชนิดของพืชที่เลือกใช้อาจพิจารณาได้จากรูปแบบลักษณะการเจริญเติบโตของพืชนั้นๆ เช่น ต้นสูง ต้นเตี้ย ต้นพุ่มทึบ การทิ้งใบ ความยากง่ายแก่การดูแลรักษา (การตัดแต่งกิ่ง) ความทนทานต่อโรคแมลง ความยากง่ายของการปลูกเลี้ยงเป็นสิ่งควรพิจารณา

ไม้ต้นที่มีใบหนาดก เช่น สาเก มะม่วง จำปี เหล่านี้ช่วยบังแสงได้ร่มเงาจัดมาก ร่มเงาที่มืดจะให้อากาศที่เย็นกว่าร่มเงาบางๆ ที่แสงส่องลงมาได้มาก

ไม้ต้นที่มีพุ่มใบโปร่ง เช่น ยูคาลิปตัสคามาลดูเลซีส ช่วยกรองแสงแดดและให้ร่มเงาที่มีแสงส่องลงมาได้มากถึง 40-50 เปอร์เซ็นต์

ไม้ต้นที่มีพุ่มสูงโปร่งอาจใช้ปลูกให้บังเงาลดความร้อนของแสงแดดแก่หลังคาบ้าน กำแพงหรือผนังตัวอาคาร และหน้าต่างบ้าน ฯลฯ

ต้นไม้หรือไม้เถาเลื้อยซึ่งให้ร่มเงาในแนวตั้ง เช่น อโศกอินเดีย กล้วยพัดลังกา จะเหมาะกับอาคาร ซึ่งมีผนังด้านตะวันตกและหน้าต่างอาคารในฤดูร้อน เพื่อปกป้องอาคารจากแสงแดดที่สาดส่องเข้ามาตั้งแต่เที่ยงวันไปจนถึงเย็น