ประชาคมกับการพัฒนาประเทศ
...วรรณธรรม กาญจนสุวรรณ
ผู้เขียนได้มีโอกาสเข้าร่วมประชุมคณะกรรมการนโยบายการบริหารงานจังหวัด และกลุ่มจังหวัดแบบบูรณาการ (ก.น.จ.) โดยมีนายกรัฐมนตรีเป็นประธาน ที่ประชุมมีการพิจารณากลั่นกรองและให้ความเห็นชอบแผนปฏิบัติราชการประจำปีของจังหวัด และกลุ่มจังหวัด โดยมีวงเงินงบประมาณจำนวน 1.8 หมื่นล้านบาท ทั้งนี้ล้วนแล้วแต่เป็นแผนงานโครงการที่มีการกล่าวอ้างว่าได้ผ่านความเห็นจากประชาคมทั้งสิ้น จึงมีคำถามที่น่าสนใจว่าเขาทำประชาคมกันอย่างไร ที่บอกได้ว่าเป็นความต้องการของประชาชนโดยประชาชนและเพื่อประชาชนอย่างแท้จริง
1.ความเข้าใจเบื้องต้นว่าประชาคม คือ กระบวนการมีส่วนร่วมของประชาชนในการประชุมปรึกษาหารือ เน้นการแก้ไขปัญหาโดยคำนึงถึงผลประโยชน์ของส่วนรวม ซึ่งลักษณะของความโดดเด่นของประชาคมแบบสากลคือ การยึดหลักความเสมอภาคในการแสดงความคิดเห็น ทุกคนที่ร่วมประชุมมีสิทธิในการพูดแสดงความเห็นอย่างเท่าเทียมกัน แต่สังคมไทยมีความน่ารักที่ให้เกียรติและโอกาสกับผู้อาวุโส หรือผู้มีบารมี ให้เป็นผู้ชี้นำแนวทาง เพราะมีประสบการณ์มามากกว่า แต่บางครั้งผู้ใหญ่ก็พาหลงทางได้เหมือนกัน
2.การจัดทำประชาคมมักเป็นเรื่องของการเร่งเร้าพลังมวลชนเข้าร่วมในเชิงปริมาณ โดยไม่คำนึงถึงคุณ บ้างก็มาลงชื่อเพื่อได้ค่ารถกลับบ้าน บ้างก็มาเพื่อดูท่าที แต่ไม่แสดงความเห็น อันสะท้อนถึงวุฒิภาวะของผู้เข้าร่วมประชุมที่อ่อนแอ เป็นลักษณะหนึ่งของวัฒนธรรมแบบไพร่ฟ้าที่ให้ความสำคัญกับผู้นำ ให้ศรัทธากับผู้มีอิทธิพลและอำนาจโดยที่ตนเองพร้อมรับชะตากรรม แบบไม่เข้าใจ ประชาคมก็อาจเป็นลิเกประจำหมู่บ้านหรือชุมชน และมักจะเล่นเรื่องเดิมๆ อันได้แก่ เรื่องขุดคลอง ตัดถนน ภาค 1 ภาค 2 และ 3 ประชาคมก็กลายเป็นพิธีกรรมสำหรับการพัฒนาในทุกระดับ
3.ที่ผ่านมาเราให้น้ำหนักการประชุมที่เน้นค่าใช้จ่ายแล้วปลูกฝังให้ผู้เข้าร่วมประชุมมีผลประโยชน์เล็กๆ น้อยๆ อาทิ เบี้ยประชุม ค่ารถเดินทาง ค่าอาหาร ทำให้เราเข้าไม่ถึงหลักการของประชาคมที่เป็นธรรมชาติ ทำให้ประชาคมเป็นเรื่องของการบังคับโดยภาครัฐเป็นสัญลักษณ์ หรือเครื่องหมายของความชอบธรรมในการจัดตั้งงบประมาณ
4.ต้องยอมรับว่าวันนี้สังคมไทยใช้เพียงเปลือกของประชาคมในการพัฒนาประเทศ หากเข้าถึงแก่น คงจะทำให้การพัฒนาดีขึ้นมากกว่านี้ และนั่นคือ
“คำตอบที่แท้จริงของประชาชน” ที่มีความพิถีพิถัน ให้ความสำคัญกับความคิดริเริ่มของประชาชน อันเป็นที่มาของประชาธิปไตยโดยตรง และอาจมีปรากฏการณ์ที่ทำให้ประชาชนได้เรียนรู้กันเอง สามารถพึ่งพาตนเอง ลดอำนาจการตัดสินใจหรือจัดสรรสิ่งที่มีคุณค่าของส่วนกลางให้เป็นหน้าที่ของประชาคมจัดการกันเอง ซึ่งดูแล้วถ้าจะเป็นเรื่องยาก5.การกำหนดให้ประชาคมเป็นตัวชี้วัดของการพัฒนาประเทศนับเป็นเรื่องที่ดี แต่ควรหันเหความสนใจให้กับคุณภาพของการทำประชาคมให้มากขึ้น ที่ทำให้ทุกคนตระหนักว่าการปรึกษาหารือภาคประชาคมต้องทำอย่างจริงใจและมีความสม่ำเสมอ ไม่ใช่ทำแก้บนหรือลูบหน้าปะจมูก
นอกจากนี้ แต่ละหน่วยงานก็มีแนวคิดองค์ประกอบของประชาคมที่ใกล้เคียงกัน หากต่างคนต่างทำ จะเกิดความซ้ำซ้อนที่เป็นภาระให้กับประชาชน เพราะพวกเขาสวมหมวกหลายใบ มีอาชีพเป็นนักประชุม เพราะหลายๆ หน่วยงานสมมติให้เขาเป็นผู้แทนภาคประชาสังคม
การทำประชาคมต้องเป็นเรื่องที่ทำให้เกิดสมดุลระหว่างการให้อำนาจของรัฐ กับความต้องการของประชาชน ทำเล่นๆ ไม่ได้ นอกจากนี้ต้องเลือกใช้หน่วยงานที่ไปจัดทำประชาคมให้ดีๆ ที่สำคัญคือ คณะกรรมการหมู่บ้าน (กม.) ที่ต้องประสานราษฎรในหมู่บ้านทุกภาคส่วนให้เข้าร่วมประชุมกันอย่างสร้างสรรค์ เน้นการแก้ไขปัญหาของส่วนรวมเป็นสำคัญ และทำในเชิงคุณภาพ มีการประชุมที่สม่ำเสมอ ไม่ใช่หนเดียวเลิก มีการติดตามประเมินผลของแผนงานโครงการต่างๆ อย่างเป็นรูปธรรม และที่สำคัญคือ ต้องทำให้ประชาคมไม่เป็นเครื่องมือของการทุจริตคอร์รัปชัน
ประชาคมจึงไม่ใช่เรื่องที่ต้องบังคับกัน หากแต่เป็นความจำเป็นที่ทุกคนต้องเข้าร่วมอย่างน้อยก็เพื่อรับรู้ รับทราบ กับปัญหาที่เกิดขึ้นกับแผ่นดินเกิดของเรา และหากเรามีความคิดสร้างสรรค์ที่ดีงาม ก็ควรตอบแทนบุญคุณแผ่นดินด้วยการเสนอแนะข้อคิดเห็นต่างๆ หรือผลักดันแผนงานโครงการต่างๆ รวมถึงติดตามว่าได้มีการทำจริงหรือไม่ อย่าปัดภาระไปให้คนใดคนหนึ่ง
“ความรับผิดชอบร่วมกัน” คือมาตรฐานของประชาคมที่พัฒนาแล้ว
