บ่อบำบัดน้ำเสียของสังคม

ทัณฑสถาน หรือเรือนจำ หรือคุก แล้วแต่จะเรียก สะท้อนให้เห็นสภาพของสังคมในประเทศนั้นได้ประการหนึ่ง

โดย..ภุมรัตน์ ทักษาดิพงษ์ 

ประเทศที่มีตำรวจมาก มีผู้ต้องขังจำนวนมาก สะท้อนให้เห็นว่า สังคมนั้นเต็มไปด้วยความวุ่นวายยุ่งเหยิง มีการกระทำผิดกฎหมายมาก คนไม่เคารพกฎหมาย จึงต้องมีตำรวจไว้จับคนทำผิดกฎหมาย มีคุกไว้ขังคนที่ทำผิดกฎหมาย

ในประเทศไทย ทัณฑสถานหรือคุกอยู่ภายใต้การดูแลของกรมราชทัณฑ์ ซึ่งขึ้นอยู่กับกระทรวงยุติธรรม เรือนจำเป็นเพียง “ปลายน้ำ” หรือ “ปลายเหตุ” เท่านั้น โดยที่ต้นน้ำอยู่ที่สังคม ซึ่งมีกระทรวง ทบวง กรมต่างๆ มีหน้าที่คอยดูแลความสงบเรียบร้อยของบ้านเมือง ถ้าคนไม่ทำผิดกฎหมาย คนเหล่านั้นก็ไม่มาถึงเรือนจำ ดังนั้นเรือน จำทั่วประเทศซึ่งเป็นปลายน้ำจึงเปรียบเสมือน “บ่อบำบัดน้ำเสีย” ของสังคม ที่คอยรองรับน้ำเสียและบำบัดน้ำเสียให้เป็นน้ำดีส่งกลับคืนให้กับสังคมอีกที

เรือนจำนอกจากเป็นสถานที่กักขังคนที่ทำผิดกฎหมายแล้ว ยังมีหน้าที่ในการขัดเกลากล่อมนิสัยให้คนสำนึกในความผิด และเมื่อได้รับการปลดปล่อยออกไปแล้ว จะกลับคืนเป็นคนดีของสังคมต่อไป ตัวชี้วัดถึงผลสัมฤทธิ์ของงานกรมราชทัณฑ์ จึงดูกันที่ผู้ต้องขังซึ่งพ้นโทษออกไปแล้วไม่กระทำผิดซ้ำและถูกจับส่งกลับมาติดคุกอีก หรือกลับมาในเปอร์เซ็นต์ที่น้อยมาก

การรองรับและเก็บกักน้ำเสียมีความจำเป็น แต่จำเป็นและสำคัญน้อยกว่าการบำบัดน้ำเสียให้เป็นน้ำดีส่งกลับคืนสังคม งานของเรือนจำนอกจากกักขังผู้กระทำผิดแล้ว สำคัญกว่านั้นคือการฝึกอาชีพให้ผู้กระทำผิด เพื่อว่าเมื่อออกไปแล้วจะได้มีอาชีพทำเป็นหลักแหล่ง สามารถเลี้ยงตัวเองด้วยอาชีพที่สุจริต โดยเชิญครูแต่ละสาขามาช่วยสอน ซึ่งได้รับความร่วมมืออย่างดีจากท่านเหล่านี้ เรือนจำบางแห่งสามารถทำข้อตกลงกับภาคเอกชนให้ส่งคนมาฝึกงานให้ และพร้อมที่จะรับเป็นคนงานเมื่อผู้ต้องขังได้รับการปลดปล่อย ซึ่งถือว่าเป็นการช่วยสังคมอีกทางหนึ่ง ทำให้ผู้ต้องขังเมื่อพ้นโทษแล้วมีงานทำ นอกจากนั้นยังจัดครูมาสอนวิชาสามัญในระดับมัธยมศึกษา จนถึงระดับปริญญาตรี นักโทษหลายคนใช้เวลาว่างเรียนและสอบจนได้ปริญญาตรี หลายคนจบนิติศาสตรบัณฑิต และกลายเป็นที่พึ่งทางกฎหมายให้กับผู้ต้องขังคนอื่นๆ ด้วยการเขียนเรื่องร้องเรียนมายังผู้ใหญ่ในกรมราชทัณฑ์ตลอดเวลา

ผู้ต้องขังที่ติดคุกเป็นเวลาหลายสิบปีจนถึงตลอดชีวิต เช่น ผู้ค้ายาเสพติดรายใหญ่ ฆ่าคนอื่นโดยเจตนา คนพวกนี้หมดอาลัยตายอยากในชีวิต และมักคิดทำอะไรแผลงๆ ผิดกฎระเบียบเรือนจำอยู่เสมอ แม้ติดคุกยังหาทางค้ายาเสพติดอีก

ปัญหาหลักของเรือนจำหลายแห่งที่ได้รับทราบมา และคิดว่าน่าจะเป็นปัญหาของเรือนจำเกือบทุกแห่ง คือ จำนวนเจ้าหน้าที่ไม่พอกับจำนวนผู้ต้องขังที่สะสมเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ในขณะที่จำนวนเจ้าหน้าที่เท่าเดิม แม้แต่ขอลูกจ้างชั่วคราวก็ไม่ได้รับการจัดสรรให้ โดยไม่ได้ดูภาระหน้าที่ที่เพิ่มขึ้น เจ้าหน้าที่ตั้งแต่ผู้บัญชาการจนถึงระดับล่างต้องทำงานหนักมาก บางแห่งแก้ปัญหาด้วยการใช้ผู้ต้องขังที่มีบารมีมาเป็นผู้ช่วย เป็นที่น่าห่วงใยว่า ผู้คุมซึ่งคลุกคลีกับผู้ต้องขังเสี่ยงต่อการถูกจับเป็นตัวประกันซึ่งเคยมีตัวอย่างเกิดขึ้นแล้ว

เมื่อจำนวนเจ้าหน้าที่น้อย จำเป็นต้องใช้เครื่องมือและอุปกรณ์อย่างอื่นมาช่วยเจ้าหน้าที่ในการทำงาน โดยเฉพาะกล้องโทรทัศน์วงจรปิด ซึ่งปัจจุบันมีราคาถูกและคุณภาพดี อย่างไรก็ดีแม้ทางเรือนจำจะขอมาหลายครั้ง แต่ก็ไม่ได้รับการจัดสรร นอกจากนั้นเรือนจำที่มีความมั่นคงสูงซึ่งติดตั้งกล้องโทรทัศน์วงจรปิดมาแล้ว หลังจากใช้งานไปหลายปีได้เกิดการชำรุดเสียหายมากกว่าร้อยละ 40 โดยไม่ได้รับงบประมาณในการซ่อมแซมตามที่ร้องขอไปหลายครั้งแล้ว ผู้ใหญ่ในกระทรวงอาจอ้างว่าได้เพิ่มงบให้กับกรมราชทัณฑ์ไปไม่น้อย แต่งบที่ได้เพิ่มนั้นเป็นงบอาหารของผู้ต้องขังที่มีจำนวนเพิ่มมากขึ้น

นอกจากเจ้าหน้าที่ต้องปวดหัวกับ “ทนายโจร” ซึ่งส่วนใหญ่เป็นคดียาเสพติดแล้ว ยังเผชิญกับ “นักสิทธิมนุษยชน” ที่เข้าตรวจสอบการทำงานของเจ้าหน้าที่ว่าละเมิดสิทธิมนุษยชน และ “ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์” ของผู้ต้องขังหรือไม่ ด้วยเหตุนี้ กรมราชทัณฑ์ต้องหา “เส้นสิทธิ” ให้เจอและออก “บันทึกความเข้าใจ” ที่ผู้ต้องขังที่เข้ามาวันแรกต้องอ่าน ทำความเข้าใจ และลงนามในบันทึกดังกล่าว ซึ่งยืนยันว่าศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ของพวกเขาได้รับการประกัน แต่ในฐานะผู้ต้องขังก็ต้องถูกลดสิทธิเสรีภาพบางประการ อะไรที่ทำได้ อะไรที่ทำไม่ได้ ถ้าฝ่าฝืนจะถูกทำโทษอย่างไรบ้าง ผู้ต้องขังทุกคนจะได้รับการปฏิบัติในมาตรฐานเดียวกัน

อยากฝากให้รัฐมนตรีกระทรวงยุติธรรมคนใหม่ช่วยดูแลเจ้าหน้าที่เรือนจำทั่วประเทศด้วย เพื่อให้กรมราชทัณฑ์และเรือนจำทั่วประเทศทำหน้าที่บำบัดน้ำเสียให้เป็นน้ำดีคืนสู่สังคมได้อย่างมีประสิทธิภาพ