คือความหลากหลาย

“สิปาดัน” คือที่ที่ผมได้รับเชิญจากการท่องเที่ยวมาเลเซียไปทำสารคดีในเรื่องนี้ สิปาดันเป็นเกาะเล็กๆ ที่เป็นบริวารของเกาะบอร์เนียว

โดย...จำลอง บุญสอง

“สิปาดัน” คือที่ที่ผมได้รับเชิญจากการท่องเที่ยวมาเลเซียไปทำสารคดีในเรื่องนี้ สิปาดันเป็นเกาะเล็กๆ ที่เป็นบริวารของเกาะบอร์เนียว เกาะบอร์เนียวเป็นเกาะที่อยู่ในความครอบครองของสามประเทศคือมาเลเซีย อินโดนีเซียและบรูไนครับ แต่สิปาดันอยู่ในเมือง...ซึ่งมีโกตาคินาบาลูเป็นเมืองหลวงหลักที่อยู่ในรัฐซาบาห์ของมาเลเซีย เกาะนี้นักดำน้ำไทยรู้จักกันดีครับว่ามีความสมบูรณ์ที่หลากหลายทั้งปะการังและสัตว์ทะเลอย่างไร ใครไปดำน้ำที่นี่ถ้าไม่เจอเต่าทะเล...ก็ถือว่าซวยเต็มที่ ไม่ต้องพูดถึงปลาการ์ตูนที่หายากมากขึ้นในบ้านเรา

“ตาเวา” เป็นเกาะที่เราไปพักเพื่อไปดำน้ำดูปะการังในย่านนั้น ซึ่งมีหลายพื้นที่ เกาะนี้ใช่เพียงแต่มีรีสอร์ตเท่านั้น แต่ยังจะมี “คนอพยพ” ซึ่งประกอบไปด้วยชาวเลหรือพวกซียิปซีและคนฟิลิปปินส์ที่หนีภัยสงครามกลางเมืองมาอยู่อีกด้วย

คนอพยพเหล่านั้นใช่มีเพียงร้อย แต่มีเป็นพันๆ คน พวกเขาอาศัยอยู่ด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้ของเกาะ โดยมีรีสอร์ตซึ่งกินพื้นที่มากกว่าเป็น “ไข่แดง”

ชีวิตชาวเลที่นี่น่าสนใจแบบเดียวกับชาวเลที่เกาะสิรินทร์ จ.พังงาและบนเกาะแก่งต่างๆ ที่อยู่ในพม่า ชาวเลเหล่านั้นอยู่เลยเหนือเกาะสองซึ่งอยู่ตรงข้ามกับระนองขึ้นไป ชาวเลที่นี่น่าจะพูดภาษาเดียวกันกับชาวเลที่เกาะสุรินทร์หรือชาวเลเหนือเกาะสองซึ่งอยู่ในเขต “มะริด” ชาวเลที่นี่ทา “ทานาคา” แบบเดียวกับชาวเลในพม่าหรือหญิงพม่าทั่วไป ซึ่งอาจจะชี้ได้ว่าทั้งสองชาวเลมีปฏิสัมพันธ์กันไม่มากก็น้อย

พวกเขาไม่แร้นแค้นอาหารนัก เพราะทะเลแถบนี้มีปลาให้พวกเขาจับกินได้เหลือเฟือ ได้ปลามาก็นำไปแลกข้าวกิน ที่แร้นแค้นอาจจะเป็นเรื่องที่อยู่อาศัย เพราะบ้านที่สร้างขึ้นมาแบบง่ายไม่กี่ตารางฟุตนั้น บรรจุสมาชิกครอบครัว พ่อ แม่ ย่ายายและลูกหลานที่ยั้วเยี้ยเหมือนมด และก็ไม่ใช่เพียงแต่บ้านเล็กๆ เท่านั้น เรือที่อาศัยลอยอยู่ก็ยังเล็กอีกด้วย ทั้งในเรือและบนบกก็มีสภาพที่ไม่แตกต่างกันคือทั้งเล็กทั้งแคบ เป็นทั้งที่อยู่ ที่กิน ที่นอนและที่ที่มีเพศสัมพันธ์ แม้ผมไม่ได้ไปทดลองอยู่กับพวกเขาเลย ก็รู้ได้ว่าคับแคบและอึดอัดเพียงใด การเป็นอยู่ของพวกเขาต่างกับคนเมืองมากถึงมากที่สุด แต่ภายใต้การคับแค้นทางวัตถุที่มีอยู่ ผมไม่เห็นว่าพวกเขา “กดดันตัวเอง” เพราะมีสภาพที่ไม่แตกต่างกันนัก ต่างกับคนเมืองที่ชอบเปรียบเทียบตัวเองกับคนอื่นทำให้เกิดความกดดันมาก นี่คือตัวอย่างของคำที่ว่า คับที่อยู่ง่าย คับใจอยู่ยากไง

เด็กๆ ชาวเลไม่ค่อยได้ไปเรียนเมื่อเทียบกับชาวฟิลิปปินส์อพยพที่อยู่ด้านหลังของเกาะ ชีวิตในเยาว์วัยของพวกเขาได้แต่เล่นเกม ซึ่งมีอุปกรณ์ง่ายๆ ในการเล่น ใช้ไม้กระดานหรือไม่ก็พลาสติกแข็งแข่งกันไสไปตามริมหาด ไม่ใช่เพื่อการเอาชนะคะคานกันอย่างเอาเป็นเอาตายแต่เพื่อความสนุกสนานเท่านั้น แก้ผ้าทั้งเด็กผู้หญิงและเด็กผู้ชายครับ ว่างจากเล่นก็เดินไปขอสตางค์ ขอขนมนักท่องเที่ยว ได้บ้างไม่ได้บ้างแล้วแต่โอกาส ถ้าขอไม่ได้ก็ไม่ตื๊อแบบขอทานอินเดียนะครับ ไม่ได้ก็ไปเล่นต่อ

สุขภาพออกจะไม่แข็งแรงแต่ก็ดีกว่าชาวเลพม่าที่ผมไปดูมา พวกนั้นโทรมกว่าพวกนี้เยอะครับ ถ้าจะเทียบกับชาวเลที่เกาะสุรินทร์บ้านเราก็น่าจะใกล้เคียง บ้านเรามีหมอและพยาบาลที่ไปให้การรักษามากมายครับ ได้รับของแจกก็เยอะ รับจ้างขับเรือพานักท่องเที่ยวไปเที่ยวก็มาก ส่วนในพม่าเนื่องจากเป็นประเทศที่ยังปิดอยู่ ไม่มีนักท่องเที่ยวไป เงินทองก็ไม่สะพัด พวกเขาจึงอยู่กันแบบดั้งเดิมทั้งบนเรือและบนเกาะที่มีฐานทัพเรือพม่าตั้งอยู่ อยู่กัน “ตามมีตามเกิด” ซึ่งยังเวอร์จินอยู่มาก

เนื่องจากอยู่กับทะเลหรือเป็นชาวน้ำโดยกำเนิดพวกเขาจึงเคยชินกับสภาพความเป็นอยู่ในน้ำ ผมเห็นเด็กอายุประมาณขวบหรือขวบกว่าๆ โผล่หน้ามาดูพี่ๆ ที่โตกว่าเล่นไสกระดานกันอย่างสนุกสนานริมหาดแล้วอยากเล่นบ้าง เจ้าหนูน้อยคนนี้ตะกายออกมาจากหน้าต่างบานกระจิ๋วตกลงไปในน้ำโดยที่ไม่มีใครเห็น (ยกเว้นผมที่ดูอยู่) ผมก็ตะโกนโหวกเหวกเพื่อให้คนในเรือลำน้อยรู้ว่ามีเด็กน้อยตกลงไปในน้ำแต่ก็ไม่มีใครได้ยิน เจ้าหนูน้อยจมอยู่ในน้ำตั้งนานจนผมใจหายคิดจะลงไปช่วยเพราะอยู่ไม่ไกลจากริมฝั่งมากนัก แต่ครู่เดียวเจ้าเด็กน้อยจอมซนก็ทะลึ่งขึ้นจากน้ำ พลางร้องขึ้นมาตามสัญชาติญาณของการเอาตัวรอดจนแม่โผล่ออกมาดึงแขนขึ้นไปโดยไม่มีท่วงทำนองของการตกใจแต่อย่างใด พระเจ้าช่วยกล้วยทอด นี่ถ้าเป็นเด็กในสังคมเมืองตกน้ำแบบนี้ ผมว่าทั้งพ่อทั้งแม่พาลูกไปหาหมอเช็กปอดกันจ้าละหวั่นแล้ว แต่นี่ไม่เลยครับ...เรียกพี่มาอุ้มเอาไปนั่งไสกระดานเล่นเฉยเลย แถมหัวร่อร่าสนุกสนานอีกต่างหาก ไม่มีท่วงทำนองของการเจ็บป่วยแต่อย่างใด

เด็กๆ ผู้หญิงก็เล่นกับผู้หญิง ไม่ได้มีไม้กระดานแบบผู้ชายแต่ก็วิ่งไล่กันน้ำบานอย่างสนุกสนาน ว่างๆ ก็เดินไปขอสตางค์หรือไม่ก็ทักทายนักท่องเที่ยวที่นอนอาบแดดอยู่ริมหาด แก้ผ้าโทงๆ ตัวดำมะเมี่ยมไปอย่างนั้นแหละ ใครจะทำไม ฝรั่งนักท่องเที่ยวก็คุยด้วยแต่ใช้ภาษามือ ภาษากายคุยด้วยครับ เข้าใจบ้างไม่เข้าใจบ้างแล้วก็เลิกรากันไป

ชาวเลเป็นพวกใสๆ ครับ เป็นคอมมูนิตีที่ผู้คนโดยส่วนรวมมีจิตใจที่ดีงาม เพราะเป็นชุมชนที่พอเพียงมากกว่าพอเพียงในบ้านเรา คือไม่ได้สะสมแบบทุนนิยมผูกขาดที่ดำรงสภาวะคลุมโลกใบนี้อยู่ ชีวิตของพวกเขาก็ง่ายๆ ขอให้มีอยู่มีกินไปวันๆ (Sufficiency Economy) ก็พอแล้ว แน่ละสภาพจิตของคนหรือของชุมชนจึงแตกต่างจากผู้ประกอบการธุรกิจหรือคนเมืองมาก ชนิดที่เรียกได้ว่าฟ้ากับเหว

ถ้าเทียบกับคนอพยพจากฟิลิปปินส์อีกฟากหนึ่งก็อาจจะเทียบกันไม่ได้ เพราะคนอพยพฟิลิปปินส์เหล่านั้นเป็นคอมมูนิตีที่มีรากฐานมาจากศาสนาอิสลาม ซึ่งเป็นศาสนาเดียวกับคนส่วนใหญ่ในมาเลเซีย อินโดนีเซีย ต่างจากคนฟิลิปปินส์บางส่วนที่เป็นคาทอลิกอันเนื่องจากการเข้ามารุกรานดินแดนแถบนี้ของนักล่าอาณานิคมจากตะวันตก ว่ากันว่าอิสลามชาวเกาะเหล่านี้ลี้ภัยสงครามกลางเมืองภายในประเทศมาและก็มาไกลเสียด้วย

คนอพยพฟิลิปปินส์เหล่านี้ไม่ใช่มีเพียงเกาะเดียวนะครับแต่มีอีกหลายเกาะ ด้วยศาสนาอิสลามไม่ให้มีการคุมกำเนิด ดังนั้นลูกหลานของคนอพยพที่เกิดมาจึงมีมากมายเหลือเกิน ไม่งั้นย่านเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ด้านนี้จะไม่เต็มไปด้วยผู้คนที่นับถืออิสลามมากที่สุดในโลกได้อย่างไร มากจนอเมริกากลัวก็แล้วกัน กลัวจนต้องมาตั้งฐานทัพในฟิลิปปินส์เพื่อกุมจุดยุทธศาสตร์เอาไว้นั่นไง ติมอร์ที่เป็นประเทศได้ทั้งๆ ที่ไม่เคยเป็นประเทศมาก่อน (แบบผิดหลักการของสหประชาชาติ) ก็ไม่ใช่ได้รับการหนุนช่วยจากมหาอำนาจและตะวันตกหรอกเพื่อให้เป็น “หอกข้างแคร่” ของอิสลามในแถบนี้หรือ

คนอิสลามฟิลิปปินส์ที่ว่านั้นมีสภาพชีวิตที่ดีกว่า เพราะก้าวหน้ากว่าในสภาพความเป็นอยู่และการหนุนช่วยจากความเป็นอิสลาม พวกเขามีมัสยิดที่รวมคนมาสวดในทุกๆ เย็น มีหัวหน้าหมู่บ้านที่ยังหนุ่มยังแน่น หลายต่อหลายคนของคนอพยพเหล่านี้ได้กลายมาเป็นแรงงานในรีสอร์ตที่มีอยู่หลายแห่งในแถบนั้น พวกเขาทั้งอดทั้งทนทั้งมีค่าแรงที่ถูกกว่าคนเมืองเจ้าของประเทศที่มาอยู่ แต่ถึงแม้จะทำงานดีอย่างไรก็ไม่มีสิทธิเช่นเดียวกับเจ้าของประเทศ ไม่มีสิทธิเพราะเป็นเพียงผู้อยู่อาศัยเท่านั้น

ชุมชนด้านทิศตะวันตกซึ่งเป็นที่อาศัยของชาวฟิลิปปินส์อพยพนั้นมีจำนวนบ้านและจำนวนคนที่มากกว่าชาวเลมาก ขนาดชุมชนชาวเลของที่นี่ไม่ต่างจากชาวเลเกาะสุรินทร์บ้านเรามากนัก คนฟิลิปปินส์อพยพเหล่านั้นประกอบอาชีพค้าขายเล็กๆ น้อยๆ และรับจ้างใช้แรงงาน พวกเขาเป็นนักต่อเรือ ซ่อมเรือ เช่นเดียวกับบางส่วนของชาวเล ด้วยความเป็นแค่ชุมชนผู้ขออาศัย การงานต่างๆ ของพวกเขาที่เป็นส่วนรวมจึงได้รับความร่วมมือกันดีแบบคนอพยพทั่วไปที่เราสามารถเห็นได้ในแคมป์อพยพชาวกัมพูชา ศูนย์อพยพชาวกะเหรี่ยงพม่าหรือที่อื่นใดในโลก

และด้วยความเป็น “ผู้อาศัย” และได้ผลพวงจากการท่องเที่ยว ประกอบกับการอยู่บนเกาะที่ห่างไกล พวกเขาจึงเป็นมิตรกับนักท่องเที่ยวมาก เด็กๆ จะตื่นตาตื่นใจกับกล้องดิจิตอลที่นักท่องเที่ยวถ่ายพวกเขามาก เกาะที่ห่างไกลออกไปจะอายต่อการถ่ายรูปไปพร้อมๆ กับการอยากเห็นรูปตัวเองในจอกล้อง ผมผ่านผู้ลี้ภัยในสงครามมาแล้วหลายต่อหลายแห่ง ไม่นึกว่าจะมาเจอผู้หนีภัยสงครามที่ในมาเลเซีย ผมคุยกับผู้ช่วยผู้จัดการของที่นี่เพื่อแลกเปลี่ยนประสบการณ์ เขาบอกว่ารีสอร์ตของเขาให้ความช่วยเหลือด้านการศึกษาและอุปกรณ์ต่างๆ ในชุมชนมาก อยากจะช่วยให้พวกเขามีอาชีพด้วยการผลิตเรือเล็กๆ ขายนักท่องเที่ยว ผลิตสิ่งของจากกะลามะพร้าวที่มีอยู่มากมายบนเกาะหรือทำสิ่งอื่นใดเพื่อมาขายในรีสอร์ต แต่ไม่ว่าจะเป็นคนอพยพฟิลิปปินส์หรือชาวเล ต่างไม่สนใจธุรกิจแบบนี้เลย ผมเข้าใจว่าเป็นเพราะความต้องการการดำรงชีวิตแบบง่ายๆ ของพวกเขานั่นเอง ผู้คนที่อยากมีชีวิตแบบง่ายๆ นั้นความคิดจะไม่สลับซับซ้อนมากนัก ไม่โลภ สบายๆ พอมีอยู่มีกินก็พอ ชาวเขาที่ห่างไกลในบ้านเราก็มีลักษณะเช่นเดียวกัน ที่ในลาวก็มีมากมายให้เราเห็น ไม่ใช่ความผิดปกติของพวกเขาเพียงแต่วิถีดังกล่าวแย้งกับวิถีของทุนนิยมเท่านั้น และก็ใช่มีที่นี่ที่เดียวในโลก ยังมีอีกจำนวนหมื่นๆ แสนๆ ล้านๆ คอมมูนิตีที่มีสภาพแบบนี้ในโลก ปัญหาไม่ได้อยู่ที่วิถีของพวกเขา ปัญหาอยู่ที่ว่าจะทำให้คนทั้งโลกมีความสุขจากการแบ่งปันกันอย่างเสมอภาคได้อย่างไรต่างหาก

ปะการังของที่นี่เท่าที่ผมได้ดูจากวีดิทัศน์และได้จากการสัมภาษณ์นักดำน้ำออกจะสมบูรณ์ครับ แม้ว่าจะมีชาวบ้านทำมาหากินด้วยการประมงและการปลูกสาหร่ายในทะเลและมีชาวฟิลิปปินส์อพยพ มีชาวเลซึ่งดำน้ำหาปลาเก่งกินมันอยู่ทุกวันก็ตาม

ที่สมบูรณ์ก็เพราะเขาดูแลรักษา ไม่ว่าจากทางการหรือรีสอร์ตเอกชน นักดำน้ำเอกชนที่ต้องหวงเอาไว้เพื่อการทำมาหากินของพวกเขา ที่สำคัญคือนักดำน้ำจากทั่วโลกที่ห่วงหาอาทรต่อสิ่งแวดล้อม