เยียวยาจิตใจเด็กหลังเหตุการณ์เลวร้าย

ภายในเวลาไม่ถึงครึ่งปี ประเทศไทยเราเกิดเรื่องเลวร้ายซึ่งส่งผลกระทบกระเทือนต่อจิตใจ ร่างกาย และทรัพย์สิน แทบจะทุกหย่อมหญ้า

โดย...มัลลิกา นามสง่า

ภายในเวลาไม่ถึงครึ่งปี ประเทศไทยเราเกิดเรื่องเลวร้ายซึ่งส่งผลกระทบกระเทือนต่อจิตใจ ร่างกาย และทรัพย์สิน แทบจะทุกหย่อมหญ้า ไม่ว่าจะเป็นเหตุการณ์แผ่นดินไหว น้ำท่วม การสู้รบกันในชายแดนทั้ง 3 จังหวัดภาคใต้ และระหว่างไทยกับกัมพูชา สำหรับผู้คนที่อยู่ท่ามกลางเหตุการณ์อันเลวร้าย บางคนยังมีแรงกายแรงใจฮึดขึ้นสู่อีกครั้ง บางคนก็ท้อแท้สิ้นหวัง ทว่า ไม่ได้มีแค่ผู้ใหญ่เท่านั้นที่รู้ร้อนรู้หนาวกับเหตุการณ์ต่างๆ แต่เด็กตัวเล็กๆ ตาดำๆ ก็ถูกแรงสั่นสะเทือนของเหตุการณ์เหล่านี้ครอบงำจิตใจให้รู้สึกหวาดหวั่นอยู่ไม่น้อย

“พญ.อังคณา อัญญมณี” จิตแพทย์เด็กและวัยรุ่น โรงพยาบาลมนารมย์ กล่าวว่า เด็กที่อยู่ผ่านเหตุการณ์อันเลวร้าย ทั้งจากภัยภิบัติทางธรรมชาติ อุบัติเหตุ โศกนาฏกรรม หรือภาวะสงคราม อาจทำให้เด็กได้รับผลกระทบกระเทือนทางจิตใจ โดยอาจมีภาวะต่างๆ เช่น ภาวะช็อกทางจิตใจ จะมีอาการเงียบเฉย สับสน งง อารมณ์เฉยชา ขาดการตอบสนอง ไม่แจ่มใสร่าเริงเหมือนเดิม ทำให้เด็กเกิดปฏิกิริยา Normal Reaction to an Abnormal Situation ภาวะตกใจและหวาดกลัว ความกังวลว่าจะสูญเสียในการค้นหาผู้รอดชีวิต อาจมีอาการอารมณ์แปรปรวน ตกใจกลัว ตกใจง่ายจากเสียงดังหรือเสียงคลื่น กลัวน้ำ กลัวทะเล ร้องไห้ไม่สามารถควบคุมตนเอง ขาดสมาธิ ย้ำคิดย้ำทำ คิดวนเวียนเรื่องที่วิตกกังวลซ้ำๆ ภาวะซึมเศร้าจากการสูญเสียซึ่งเกิดจากการที่เด็กสูญเสียพ่อแม่พี่น้อง หรือบ้านเรือนทรัพย์สิน หมดหวัง ท้อแท้ รู้สึกไม่สามารถควบคุมเหตุการณ์ใดๆ ได้

“ภาวะจิตใจหลังภัยพิบัติ” เด็กรอดชีวิตมาได้จากเผชิญภัยพิบัตินั้นโดยตรง เช่น เด็กถูกคลื่นซัด หรือกระแสน้ำพัดพาแยกจากพ่อแม่พี่น้องจะเกิดอาการหวาดกลัว ตกใจง่าย เกิดอาการตกใจเหมือนตัวเองอยู่ในเหตุการณ์นั้น หรือถ้าในเด็กโตหรือวัยรุ่นบางคนจะรู้สึกผิดที่ตนเองรอดชีวิตมาได้ หรือไม่สามารถช่วยเหลือคนอื่นได้ บางคนอาจคิดว่าตนเองเป็นสาเหตุ เช่น เป็นคนชักชวนให้ไปเที่ยวที่นั่น หรือตัวเองช่วยเหลือคนอื่นช้าไป หากปล่อยไว้นานๆ โดยไม่ได้รับการเยียวยารักษาก็อาจทำให้เด็กเข้าสู่ภาวะซึมเศร้าและฆ่าตัวตายได้ โดยจะมีอาการซึมเศร้าต่อเนื่อง 2 สัปดาห์แรก มักประกอบด้วยอาการหลายอย่าง ได้แก่ อารมณ์ไม่สดชื่นร่าเริงแจ่มใส เบื่อหน่ายท้อแท้ ขาดความสุข เบื่ออาหาร น้ำหนักลด นอนไม่หลับ สมาธิสั้นวอกแวกง่าย หมดแรงเหนื่อยหน่าย คิดว่าตนเองเป็นภาระให้ผู้อื่นลำบาก คิดว่าตนเองไร้ค่า เบื่อชีวิต คิดอยากตาย คิดฆ่าตัวตายได้ ถ้าไม่ได้รับการรักษาอาจมีผลต่อการเรียน หรือพัฒนาการบุคลิกภาพในระยะยาว

สำหรับเด็กที่ตกอยู่ใน “ภาวะของสงคราม” โดยเฉพาะตามชายแดนไทยกัมพูชา ถือเป็นความรุนแรงที่เกิดขึ้นโดยไม่คาดคิด ทำให้วิถีชีวิตของชาวบ้านเปลี่ยนแปลงไป จากเดิมที่เคยอยู่อย่างสงบ ต้องกลายเป็นผู้อพยพลี้ภัยออกจากบ้านไปอยู่ในหลุมหลบภัยและศูนย์อพยพ ทำให้เกิดความเครียด ความหวาดกลัวได้

“คนที่อยู่ในเหตุการณ์เหล่านี้ เขาก็รู้สึกว่าเขาควบคุมอะไรไม่ได้ เกิดความกลัว แต่เราก็ต้องให้เขารู้สึกปลอดภัย มั่นคง จะดีขึ้น ค่อยๆ ดีขึ้น ตอนนี้เราก็ต้องช่วยกัน ทุกคนก็พร้อมที่จะให้ความช่วยเหลือเขา ในเด็กที่มีลักษณะขี้กังวลมากๆ ก็ต้องดูแลเป็นพิเศษ เพราะว่ามีความเสี่ยงสูงที่เขาจะมีอาการทางจิตเวช เรียกว่า Posttraumatic Stress Disorder (PTSD) ซึ่งตรงนี้จะเป็นภาวะที่รุนแรง จะมีลักษณะที่ตื่นตระหนกกับสิ่งต่างๆ ได้ง่าย จะตกใจง่าย เหมือนได้ยินเสียงอะไรที่ทำให้เขาตกใจ เขาก็จะตกใจอย่างง่าย และภาวะซึมเศร้าที่อาจจะเกิดขึ้นได้”

“พ่อแม่ควรดูแลอย่างใกล้ชิด” วิธีการช่วยเหลือเด็กที่ได้รับผลกระทบทางจิตใจจากเหตุการณ์ต่างๆ โดยพ่อแม่หรือคนใกล้ชิดควร...

เบี่ยงเบนความคิด ทำให้เขามีอารมณ์ที่สนุกสนานร่าเริงมากขึ้น อาจจะเป็นการเล่น หรือทำกิจกรรมอะไรที่สนุกสนาน คือสร้างความสุขให้เกิดขึ้น

ให้ความช่วยเหลือ โดยให้ความสุขเกิดขึ้นในใจเด็กก่อน เราประคับประคองจิตใจของเขา เช่น เขาอยากเล่าอะไรก็ให้เขาเล่าตามความต้องการของเขา หรือเขาอาจจะเล่าในเรื่องของความสูญเสีย

ไม่ควรห้ามพูดถึง จะเป็นการปิดกั้นความรู้สึก ถ้าเขาอยากพูด เราก็ต้องฟัง เราเข้าหาเด็กด้วยท่าทีที่พร้อมจะเข้าใจ

กรณีที่มีคนมาพูดมาถามในเรื่องที่เกิดขึ้นแบบซ้ำๆ ก็ต้องระวัง เพราะว่าบางครั้งการให้เด็กเล่าเรื่องเดิมๆ ซ้ำๆ ก็จะเกิดเป็นบาดแผลที่ลึกมากขึ้น

กรณีที่เด็กสูญเสียพ่อแม่ ควรหาคนที่สนิทสนมที่เด็กมีความสัมพันธ์ที่ดี ก็จะช่วยทำให้เด็กเกิดความรู้สึกปลอดภัยได้มากขึ้น ผ่อนคลายมากขึ้น จะช่วยให้เขาสามารถใช้ชีวิตได้ตามปกติเร็วขึ้น

จัดสิ่งแวดล้อมให้สงบ ผ่อนคลาย หากิจกรรมให้เด็กเล่น เป็นกิจกรรมที่สนุกสนาน สิ่งสำคัญในการที่จะช่วยเหลือเด็ก พ่อแม่ต้องมองอะไรในด้านบวกก่อน พ่อแม่ควรผ่อนคลายความเครียดของตัวเองก่อน เพื่อที่จะสามารถกลับไปดูแลลูกหรือเด็กๆ

ช่วยกันสังเกตอาการของเด็กว่ามีความเครียดรุนแรงหรือไม่ เช่น ซึมลง ไม่เล่น ไม่สนุกสนาน งอแง ติดแม่มากขึ้น หากมีอาการดังกล่าวควรรีบให้ความช่วยเหลือเป็นพิเศษ