กฐินแล่น ชาวภูไท ... จากดอกฝ้าย สู่ผ้าไตรจีวร

เรื่อง-ภาพ : ณัฏฐ์ฐิติ  อำไพวรรณ

ขึ้นต้นเรื่องด้วยคำว่า “กฐินแล่น” ในภาษาพื้นเมืองภาคอีสาน หรือ “จุลกฐิน” ในภาษาที่เป็นทางการหน่อย ... ไม่แปลกใจเลยที่คนรุ่นใหม่ส่วนใหญ่คงไม่รู้จัก

อธิบายอย่างง่ายๆ “จุลกฐิน” คือคำเรียกการทอดกฐินแบบโบราณ เป็นวิถีวัฒนธรรมที่มีมาตั้งแต่พุทธกาล เป็นการทอดกฐินที่ทำขึ้นในเวลาอันจำกัดรีบด่วน  โดยจะดำเนินการให้แล้วเสร็จภายในวันเดียว  เริ่มตั้งแต่การเก็บดอกฝ้าย นำมาปั่นให้เป็นเส้นด้าย จากนั้นทอด้วยมือจนเป็นผืนผ้า รวมไปถึงย้อมด้วยสีธรรมชาติ และนำมาเย็บจนกลายเป็นผ้าไตรจีวร ... แน่นอนว่าการจะทำทุกๆขั้นตอนเหล่านี้ให้เสร็จภายในวันเดียวต้องอาศัยความสามัคคี และการร่วมแรงร่วมใจจากผู้คนเป็นจำนวนมาก แม้จะเป็นงานกฐินเล็กๆที่อาจไม่มีทรัพย์สินหรือเงินทองในการทำบุญมากมาย แต่ก็เป็นงานบุญที่สื่อถึงความศรัทธา รวมถึงความสามัคคีของคนในชุมชนได้เป็นอย่างดี

แต่เมื่อยุคสมัยเปลี่ยนแปลงไป ... การถวายผ้ากฐินหรือการทอดกฐินก็เปลี่ยนแปลงไปจากเดิมมาก ประเพณีจุลกฐิน แบบดั้งเดิมแทบจะเลือนหายไปจากวิถีชิวิตคนไทย ในปัจจุบันมีเหลือหมู่บ้านทางภาคเหนือและทางภาคอีสานไม่กี่แห่งที่ยังคงสืบสานประเพณี “กฐินแล่น” ไว้ได้อย่างเหนียวแน่น

เมื่อปลายเดือนที่ผ่านมา มีการจัดงาน “ปั่นฝ้าย สายบุญ จุลกฐินถิ่นภูไท” ที่วัดศรีนันทาราม บ้านภู ต.บ้านเป้า อ.หนองสูง จ.มุกดาหาร ... วัดบ้านภู เป็นวัดเก่าแก่ประจำหมู่บ้าน สร้างขึ้นเมื่อใดไม่มีหลักฐานปรากฏ ภายในวัดมีโบสถ์โบราณหลังเล็ก มีรูปทรงและการตกแต่งที่ดูแปลกตา อายุไม่ต่ำกว่า 100 ปี แต่ยังคงได้รับการดูแลรักษาเป็นอย่างดีจากคนในชุมชน

**************

ภาพประทับใจ(สำหรับผม)เกิดขึ้นตั้งแต่ก้าวแรกที่ลงจากรถ ... รอยยิ้ม ที่จริงใจ ไร้แสแสร้ง และการต้อนรับอันอบอุ่น ของชาวภูไท ตั้งแต่เย็นก่อนวันงาน ที่มีการเลี้ยงอาหารพื้นเมืองแบบพาแลง ปูเสื่อนั่งล้อมวงกินข้าวกันอย่างเรียบง่าย และมีพิธีบายศรีสู่ขวัญ ... ภายในหมู่บ้าน และวัดบ้านภู ก็ตกแต่งกันเองแบบเรียบๆง่ายๆ เศษผ้าสีสันสดใส สลับกับดอกฝ้ายสีขาวนวล ถูกผูกติดตามทางเดิน และตามใต้ถุนบ้าน ลานว่างๆหน้าโบสถ์ถูกปูทับด้วยเสื่อ เพื่อไว้สำหรับนั่งรวมกลุ่มกันทำพิธีและทำตามขั้นตอนต่างๆ เพื่อเปลี่ยนดอกฝ้าย ให้กลายเป็นผ้าไตรจีวร ภายในวันเดียว

ยามเช้าตรู่ เริ่มจากพิธีเก็บดอกฝ้าย ซึ่งต้องให้เด็กหญิงพรหมจรรย์นุ่งขาวห่มขาวเป็นผู้เก็บ เพราะเชื่อกันว่าจะทำให้ฝ้ายที่ได้มามีความบริสุทธิ์ เหมาะสมที่จะนำไปถวายพระสงฆ์ หลังจากเก็บฝ้ายก็มีขบวนแห่ฝ้ายที่ได้มา โดยชาวบ้านที่มาร่วมขบวนแห่ ต่างก็ขนเครื่องไม้เครื่องมือที่ใช้ในการทอผ้าฝ้ายจากบ้านของตนออกมาร่วมขบวน เมื่อไปถึงบริเวณวัดต่างคนก็ต่างแยกย้ายช่วยกันทำผ้าฝ้ายตามขั้นตอนต่างๆซึ่งถือเป็นภูมิปัญญาโบราณ

เริ่มจากนำเอาดอกฝ้ายมาดีดให้ได้ฝ้ายที่นุ่ม ละเอียด จากนั้นนำมาปั่นให้เป็นเส้น นำมากรอต่อให้กลายเป็นเส้นด้าย แล้วมัดรวบให้เป็นขดตามที่ต้องการ จากนั้นนำขดด้ายไปต้มกับน้ำข้าวเพื่อเพิ่มความแข็งแรง ตากให้แห้ง แล้วนำมากรอลงกระสวยใส่เครื่องทอมือ ทอจนได้ผ้ามากเท่าที่ต้องการ จากนั้นก็แบ่งกันไปเย็บให้เป็นผ้าไตรจีวร ... สุดท้ายก็นำผ้าไตรจีวรนั้นมาย้อมด้วยสีธรรมชาติ ... กระบวนการทั้งหมดที่ว่ามาเหล่านี้ ชาวบ้านในหมู่บ้านช่วยกันทำข้ามวันข้ามคืน เพื่อให้ได้ผ้าไตรจีวรที่พร้อมถวายพระสงฆ์ในเช้าวันรุ่งขึ้น

**************

“กฐินแล่น” หรือ “จุลกฐิน” ... งานกฐินเล็กๆที่ต้องอาศัย “น้ำใจ” อันยิ่งใหญ่