ความถ่อมตนเป็นมงคล : Moral Quotient

โดย...คุณสลิล

สวัสดีท่านผู้อ่านที่เคารพ ปีใหม่ก็ผ่านไป 1 สัปดาห์แล้ว เชื่อว่าทุกท่านคงได้ใช้ช่วงเวลานี้ทำอะไรดีๆ ไม่ว่าจะเป็นการส่งความสุข ให้ของขวัญ เฉลิมฉลอง หรือทำบุญด้วยกัน
วันนี้ MQ ก็ขอเขียนเรื่องมงคล 38 บางส่วนต่อจากคราวที่แล้ว ซึ่งเขียนเรื่อง ความเคารพ ต่อจากความเคารพ ก็คือ ความถ่อมตน ซึ่งเป็นมงคลข้อที่ 22 ที่ใช้เป็นภาษาบาลีว่า “นิวาโต” หรือ “ความประพฤติถ่อมตน” นั่นเอง

ทำไมการถ่อมตนจึงเป็นสิ่งที่ดี เป็นมงคลสูงสุดประการหนึ่งในมงคล 38 ข้อได้ ก่อนอื่นก็ต้องมาดูกันก่อนว่า ความประพฤติถ่อมตนนั้นเป็นอย่างไร

ความประพฤติถ่อมตน คือ อ่อนน้อม กาย วาจา ใจ ไม่กระด้างด้วย มานะ ทิฏฐิ อุปาทาน ถือชาติ ถือตระกูล ทรัพย์สมบัติและยศศักดิ์บริวาร ไม่ถืออายุและวิชาความรู้ นั่นหมายความว่า การประพฤติมงคลข้อนี้ ต้องเริ่มที่จิตใจที่ดี คือ จิตที่เป็นบุญกุศล คืออ่อนน้อมโดยไม่เสแสร้ง ไม่มีมารยาสาไถย เพราะการเสแสร้งหรือมารยานั้น เป็นไปเพราะจิตที่เป็นอกุศล แม้การกระทำอาจจะดูอ่อนน้อม ด้วยจิตที่ปรารถนาผลตอบแทนบ้าง จิตคิดร้ายบ้าง หลอกลวงบ้าง เช่นนี้ ไม่ใช่การประพฤติอ่อนน้อมถ่อมตน ไม่เป็น นิวาโต ไม่ใช่มงคลสูงสุดแต่ประการใด
การประพฤติถ่อมตนที่เป็นมงคลนั้นต้องพูดต้องทำโดยอ่อนน้อมถ่อมตนด้วยจริงใจ คือ จิตใจไม่ประกอบด้วยโลภ โกรธ หลงและบริวารของกิเลสทั้ง 3 นี้ เช่น ต้องไม่มีมานะ มานะ ในที่นี้หมายถึงความถือตัว คือเปรียบเทียบกับคนอื่นว่า เราดีกว่า เราเสมอกับเขา หรือเราด้อยกว่าเขา ไม่มีทิฏฐิความเห็นผิดจากทำนองคลองธรรม จากความเป็นจริงคือ หลักกรรม หลักธรรมะ เป็นต้น

ดังนั้น บางคนที่อ่อนน้อมถ่อมตน เพราะอยากประจบเอาลาภ เพราะกลัวอำนาจเขา หรือเพราะคิดว่าเราด้อยกว่าเขา ชาติตระกูลต่ำต้อยกว่าเขา ก็ไม่เป็นมงคลอันสูงสุดแต่อย่างใด เพราะทำความถ่อมตนด้วยจิตที่เป็นอกุศล เช่น กลัว จิตก็มีโทสะครอบงำ หรือเห็นว่าตนต่ำต้อยกว่า ก็เป็นจิตที่มีมานะ (เป็นอกุศลตระกูลโลภะประเภทหนึ่ง) เข้าครอบงำ
การที่เราจะอ่อนน้อมแล้วเป็นมงคลจึงไม่ใช่เรื่องง่าย

ความจริงการอ่อนน้อมธรรมดาๆ ทั่วไปก็ไม่ง่ายอยู่แล้ว ลองถ้าโกรธหรือไม่พอใจ ความอ่อนน้อม ถ่อมตน แม้คนที่ปกติเป็นคนสุภาพอ่อนโยนก็มักจะหายไปได้ง่ายๆ และมีความดุร้าย ฉุนเฉียวเข้ามาแทนที่ จะกล่าวไปใยกับคนที่มีปกติ ไม่สุภาพอ่อนโยน แข็งกระด้าง หยิ่งถือดี เป็นอุปนิสัยหลักแล้ว การประพฤติอ่อนน้อมแม้ด้วยจิตใจอย่างไรๆ ก็ยากยิ่งนักสำหรับพวกหลังนี้

การอ่อนน้อมที่เป็นมงคลนั้น ต้องขจัดความชั่วออกจากจิตใจได้เสียก่อน ผู้นั้นต้องอ่อนน้อมด้วยจริงใจ ไม่ใช่ด้วยกลัว ด้วยการถือชาติตระกูล หรือแม้แต่วิชชาความรู้ แต่ด้วยจิตใจที่ดีเป็นกุศล ด้วยถือว่าบาปบุญเป็นของสัตว์ หมายถึงทุกคนมีกรรมเป็นของตน บางคนบุญกำลังให้ผล เขาก็ได้ดี ได้ทรัพย์ลาภยศสรรเสริญ บางคนบาปกำลังให้ผล ก็ตกยากลำบาก เข้าใจถึงความเจริญและวิบัติก็เป็นเพราะผลแห่งกรรม

ดังนั้น จึงกำจัดมานะ ทิฏฐิ อุปาทาน มิให้ครอบงำจิตใจ ด้วยจิตใจที่อ่อนเพราะความดีและคิดดี กายและวาจา ไม่ว่าอิริยาบถน้อย อิริยาบถใหญ่ ก็อ่อนน้อมไปด้วย เพราะตนไม่ลำพอง แม้ในความสุข ลาภยศที่ได้รับ ไม่ไปคิดเปรียบเทียบ ไม่คิดริษยา โลภอยากได้ แต่มีจิตใจที่ดีที่สะอาดจากกิเลส เป็นบุญกุศล แบบนี้ความอ่อนน้อมจึงจะเป็นมงคล

สรุปก็คือ ต้องอ่อนน้อมถ่อมตน ด้วยใจที่เป็นไปในคุณความดี เพราะเข้าใจถูกต้อง การกระทำหรือวาจาก็อ่อนน้อมถ่อมตนด้วยจริงใจเต็มใจ ไม่ว่ากับใครๆ เพราะไม่ได้ถือว่าเราอ่อนน้อมเพราะเขาสูงกว่า เมื่อละมานะได้ ก็อ่อนน้อมด้วยธรรมชาติอันดีงาม คนดีจริงๆ จึงเป็นเช่นนี้ จึงไม่น่าแปลกที่บางครั้งเราอาจเคยเห็นคนบางคนที่สุภาพอ่อนน้อมถ่อมตนเสมอต้นเสมอปลาย ไม่ได้ถือตัว ได้โดยไม่เลือกว่า ผู้นั้นจะสูงกว่า ต่ำกว่า เสมอกัน นั่นเพราะเขามีจิตใจที่ดีจริง

ผู้ที่มีความประพฤติถ่อมตน เป็นผู้อ่อนน้อมด้วยเหตุที่จิตใจที่บุญกุศลโดยแท้จริง เป็นเช่นนี้ ความทุจริตคิดร้าย คิดไม่ดี ก็จะลดละไปจากจิตใจของเขา และจะได้รับผลบุญกุศล คือ ยังผลให้อยู่เป็นสุขด้วยทั้งในชาตินี้และชาติหน้า สมบัติและลาภยศก็จะไพบูลย์

ดังนั้น หากท่านผู้อ่านเป็นผู้ที่ประสงค์ผล คือ ความสุขทั้งในชาตินี้และชาติหน้า ความเจริญรุ่งเรืองของทรัพย์สมบัติ และลาภยศสรรเสริญ ก็ควรหันมาประพฤติมงคลอันสูงสุดข้อนี้ โดยสม่ำเสมอ ให้มากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้

บทความนี้เป็นข้อคิดเห็นอิงหลักธรรมะ ท่านสามารถส่งคำถามหรือข้อติชม ทาง e-mail มาได้ที่ [email protected]