กฎหมายโบราณ

เรื่อง : พรเทพ เฮง        [email protected]

ปัจจุบันมีการรวบรวมเอกสารสำคัญของไทยเพื่อเสนอขึ้นทะเบียนเป็นเอกสารความทรงจำแห่งโลก (Memory of the World) ซึ่งอยู่ภายใต้การดูแลของคณะกรรมการแห่งชาติว่าด้วยแผนงานความทรงจำแห่งโลก ของคณะกรรมการแห่งชาติว่าด้วยการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก)

ความทรงจำแห่งโลก คือมรดกเอกสารที่บันทึกเป็นลายลักษณ์อักษร (Documentary Heritage) เกี่ยวกับมรดกวัฒนธรรมแห่งโลก แสดงให้เห็นวิวัฒนาการของความคิด การค้นพบ และผลงานของสังคมมนุษย์ ซึ่งเป็นมรดกตกทอดจากสังคมในอดีตให้กับสังคมปัจจุบันเพื่อที่จะสืบสานให้แก่สังคมในอนาคต

กฎหมายตราสามดวง เป็นหนึ่งในนั้น ซึ่ง @Weekly มีการนำเสนอถึงแนวความคิดเบื้องหลังของภารกิจนี้มานำเสนอ

หากใครที่มีความสนใจเรื่องกฎหมายโบราณ โดยเฉพาะกฎหมายตราสามดวง ซึ่งเป็นกฎหมายสำคัญที่สืบทอดมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาถึงกรุงรัตนโกสินทร์ น่าจะหาโอกาสไปเยี่ยมชม “ห้องสมุดกฎหมายโบราณ” ซึ่งตั้งอยู่ในบริเวณพิพิธภัณฑ์ส่วนที่ 2 ศูนย์วิทยบริการ สำนักงานอัยการสูงสุด ศูนย์ราชการเฉลิมพระเกียรติ 80 พรรษา 5 ธันวาคม 2550 อาคารราชบุรีดิเรกฤทธิ์ ชั้น 3 โซน S2

ห้องสมุดแห่งนี้ประกอบด้วย หนังสือกฎหมายหายากกว่า  2.5 หมื่นเล่ม ซึ่งนับว่าเป็นหัวใจสำคัญของนักกฎหมายไทย อาทิ กฎหมายตราสามดวง ในรูปเล่มดั้งเดิม มีลักษณะเป็นแผ่นพับ เรียกว่า หนังสือสมุดไทดำ เป็นฉบับรองทรง พ.ศ. 2350 เท่ากับผ่านมาแล้ว 211 ปี ซึ่งถือว่าเป็นประมวลกฎหมายอาญาในรัชกาลที่ 1 ทรงโปรดให้ชำระกฎหมายขึ้นจากกรณีอำแดงป้อม ฟ้องหย่านายบุญศรี สามี กฎหมายตราสามดวงเป็นต้นแบบของประมวลกฎหมายอาญาที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน

รวมถึงมีตู้จัดแสดงวิวัฒนาการการพิมพ์กฎหมายตราสามดวงหลายครั้ง เมื่อ จ.ศ. 1235 หมอบรัดเลย์มิชชั่นนารี ชาวอเมริกันได้พิมพ์ขึ้นเป็นครั้งแรก เรียกว่า "กฎหมายเมืองไทย" ต่อมา ร.ศ. 120 ได้เรียบเรียงใหม่โดยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ เรียกว่า "กฎหมายราชบุรี" และเมื่อ พ.ศ. 2473 หลวงประดิษฐ์มนูธรรมหรือท่านปรีดี พนมยงค์ ได้พิมพ์ขึ้นใหม่ เรียกว่า "ประชุมกฎหมายไทย" ต่อมามีการพิมพ์อีกครั้ง พ.ศ. 2478 โดยร้อยตำรวจโทเสถียร วิชัยลักษณ์ เรียกว่า "ประชุมกฎหมายประจำศก"

นอกจากนี้ ยังมีเอกสารที่แสดงให้เห็นถึงตำแหน่งที่เรียกขานอัยการสมัยก่อนว่า "ยกกระบัตร" เมื่อ พ.ศ. 2457 และถือเป็นเอกสารสำคัญแผ่นเดียวในประเทศไทย โดยค้นพบได้ที่สำนักงานอัยการจังหวัดเลย และเอกสารสัญญาค้าทาส พ.ศ. 2426 พร้อมด้วยเอกสารโบราณประกอบด้วยหนังสือสมุดไทดำว่าด้วยกฎหมายตราสามดวงฉบับรองทรง คัมภีร์ใบลานที่เกี่ยวกับอัยการอุทธรณ์

หากตามกระแสละครฮิตในปัจจุบันคือ “บุพเพสันนิวาส” เรื่องกฎหมายตราสามดวงจะปรากฏขึ้นในท้องเรื่องอย่างแน่นอน ในบทลงโทษเจ้าพระยาโกษาธิบดี (เหล็ก) ตัวละครที่มีชีวิตอยู่จริงในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ซึ่งถ้าได้อ่านประวัติศาสตร์และกฎหมายในยุคนั้นก็จะเข้าใจได้ดีลึกซึ้งมากขึ้น