คนเมืองมือเปื้อนดิน

.....หนูดี – วนิษา เรซ

วันอาทิตย์ที่ผ่านมา หนูดีไปร่วมงานประชุมเจ้าของสวนผักที่ได้รับทุนจาก สสส. ในโครงการ “สวนผักคนเมือง” โดยสวนผักโรงเรียนวนิษาของหนูดีที่ลองส่งเข้าไปประกวดกับเขาด้วยเป็นครั้งแรกก็กลับโชคดี ได้ทุนมาสำหรับการปรับปรุงพื้นที่ ซื้อเมล็ดพันธุ์ผัก ทำระบบน้ำ แถมมีเจ้าหน้าที่มาช่วยให้ความรู้ มีหน่วยการเรียนรู้เคลื่อนที่มาให้ รวมถึงมีการอบรมให้อีกด้วย นับเป็นนิมิตหมายอันดีของ “คนเมืองปลูกผัก” จำนวนมาก ที่มีองค์กรมาสนับสนุนพวกเราให้ค่อยๆ ก้าวไปได้อย่างมั่นคงทีละนิดๆ เพราะบรรดาคนเมืองอย่างพวกเรานั้น ผักมีไว้ซื้อ ไม่ได้มีไว้ปลูก ดังนั้นผลงานของพวกเราเท่าที่พอมี คือ ปลูกบ้าง ตายบ้าง เป็นเรื่องปกติ

เมื่อไปถึงอาคาร KU Home เวลา 9.00 น. ที่มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์และเข้าไปในห้องแล้ว หนูดีก็พบว่า หนูดีอยู่ในกลุ่ม “ปทุมธานี ดอนเมือง สายไหม” โดยพวกเราถูกจัดให้อยู่กับผู้รับทุนที่สวนผักอยู่ไม่ไกลกัน เพื่อให้นัดมาเจอและประชุมกันได้ง่าย ในกลุ่มหนูดีมี 6 ทุนค่ะ ทุนหนึ่งเป็นกลุ่ม “คนใต้สะพาน” ที่เพิ่งได้ย้ายเข้าไปอยู่ในบ้าน และช่วยกันแบ่งที่ไว้ปลูกผักรวมกันแล้วแบ่งกันกิน อีกกลุ่มหนึ่งเป็นแม่บ้านที่รวมตัวกันทำขนมจีนขายแล้วก็อยากปลูกผักไร้สารไว้เป็นวัตถุดิบ ส่วนอีกกลุ่มหนึ่งเป็นน้องนักศึกษาจากจุฬาฯ ที่ไปขอยืมที่ดินนักบวชขนาด 10 คูณ 10 เมตร มาลองเริ่มปลูกผักกัน อีกกลุ่มเป็นพ่อบ้านจากบ้านเอื้ออาทรที่เอาพื้นที่ “เท่าแมวดิ้นตาย” ตามคำของเขา มาปลูกผักแบ่งกันกินในตึก และกลุ่มสุดท้ายคือ ครอบครัว 6 ครอบครัวในหมู่บ้านเมืองเอก ที่รวมตัวกันจะเอาที่รกร้างมาปลูกผักแล้วแบ่งกันกิน ไม่น่าเชื่อว่ากลุ่มเล็กกลุ่มน้อยของคนเมืองที่รวมตัวกันนี้ ได้รับทุนสนับสนุนความตั้งใจทั้งหมด

คุณครูที่ไปกับหนูดีเป็นสาวอีสาน จบจากมหาวิทยาลัยขอนแก่นฟังแล้วก็กระซิบกับหนูดีว่า “พอได้ฟังคนแนะนำโครงการตัวเองแล้ว เหมือนกับเห็นเทรนด์ใหม่ล่าสุด คือ เมื่อก่อนคนอีสานมีแต่อยากเข้ามาทำมาหากินในเมือง แต่ตอนนี้เห็นคนเมืองอยากมีวิถีชีวิตแบบคนอีสาน แบบคนต่างจังหวัด ที่ทุกคนรวมตัวกันปลูกผัก ปลูกพืชสมุนไพรประเภทต่างๆ แล้วก็ปันกันไป บ้านนั้นขอปันตะไคร้บ้านนี้ บ้านนี้ขอกะเพราบ้านนั้น เป็นชุมชนเป็นสังคมเล็กๆ ที่รู้จักกัน มีกิจกรรมร่วมกัน”

ยิ่งพอได้ฟังกลุ่มอื่นๆ ก็ยิ่งสนุกและทึ่ง เพราะคนเหล่านี้มากกว่าครึ่งที่ไม่ใช่คนในภาคเกษตรเลย มีกลุ่มหนึ่งเป็นเจ้าหน้าที่สวนสัตว์เขาดินวนา ที่ตอนนี้เริ่มโครงการปลูกผักเพราะอยากให้คนที่มาชมสัตว์ได้ชมธรรมชาติไปด้วย พวกเขาโชคดีที่มีมูลสัตว์เยอะอยู่แล้ว แต่ยังตกลงกันไม่ได้ว่า ผักที่ได้จะให้คนกินหรือสัตว์กินก่อนกัน อีกกลุ่มชื่อ “บวร โปรเจ็ค” คือ บ้าน วัด โรงเรียน โรงพยาบาล โดยเน้นให้วัดและโรงเรียนที่อยู่ใกล้กันมีสวนผักร่วมกัน และให้ความรู้คนว่า พระสงฆ์ท่านก็ควรจะได้ฉันอาหารสุขภาพ เน้นผักไร้สาร ไม่ใช่แกงกะทิมันย่องแบบที่เราชอบนำไปถวายพระ ถ้าฉันอาหารมันๆ บ่อยๆ ท่านจะต้องทรมานกับการอาพาธก่อนวัยอันควร และกลุ่มนี้คิดจะขยายผลโดยให้ทุกวัดทำแบบนี้หากต้นแบบทำได้ดีแล้ว และเพิ่มกล่องรับบริจาคในวัด “กล่องค่าบำรุงสวนผักพระสงฆ์” อีกด้วย เจ้าไอเดียดีนะคะ ส่วนอีกกลุ่มที่หนูดีประทับใจก็คือ กลุ่มคุณหมอจากโรงพยาบาลนครธน ชื่อ “ชมรมอายุวัฒนา” เป็นกลุ่มคนที่ประกาศว่าจะอยู่ให้เกิน 100 ปี ซึ่งการปลูกผักกินเองนี้พวกเขามองเป็นอีกหนึ่งวิธีสร้างอายุยืนค่ะ

จากนั้น คุณสุภา ใยเมือง ผู้อำนวยการเกษตรยั่งยืน ขึ้นมาพูดให้พวกเราฟังถึงแนวคิดผู้ให้ทุน และพูดประโยคหนึ่งที่ทำให้หนูดีเห็นภาพชัดเจนคือ “ตอนนี้เมืองไทยกำลังเปลี่ยนจากสังคมเกษตรกรรมไปเป็น...อะไรก็ไม่รู้” จริงเลยนะคะ ประเทศเรากำลังจะเปลี่ยนไปเป็น “อะไรก็ไม่รู้” จริงๆ เราจะเป็นศูนย์กลางแฟชั่นโลกหรือ? หรือเราจะเป็นครัวโลก? หรือจะเป็นประเทศอุตสาหกรรม? หรือจะเป็นประเทศผลิตเทคโนโลยี? หรือจะเป็น ฯลฯ มันช่างสับสนไปหมด

นอกจากความสับสนเรื่อง “ตัวตน” แล้ว พฤติกรรมการบริโภคของคนไทยก็เปลี่ยนไป จากที่กินผักกันได้หลายพื้นบ้านประเภทขึ้นอยู่กับฤดูกาล แต่ตอนนี้คนเมืองกินผักได้ไม่เกิน 10 ประเภท (พอลองนับดูก็จริงค่ะ หนูดีตกใจเลย) เช่น คะน้า กะหล่ำ ผักกาดขาว ถั่วฝักยาว มะละกอ มะเขือเทศ แครอต ดังนั้นหากมันมีสารเคมีตกค้าง เราก็บริโภคแบบเดิมซ้ำๆ จนสารพิษแบบเดิมมีมากมายในระบบร่างกายเรา งานวิจัยผลการตรวจเลือดเพื่อหาสารเคมีตกค้างพบว่า เกษตรกรมีความเสี่ยง 75% แต่ผู้บริโภคมีความเสี่ยงถึง 89% ฟังดูน่ากลัวทีเดียวนะคะ สำหรับผู้บริโภคแบบพวกเราที่ไม่ค่อยมีตัวเลือกเท่าไร

จากนั้น คุณคมสัน หุตะแพทย์ ผู้ทำนิตยสาร “เกษตรกรรม ธรรมชาติ” ที่หนูดีติดงอมแงมยิ่งกว่าแมรี แคลร์ หรือแอล ก็บรรยายเรื่องประโยชน์ของการปลูกผักกินเองในมุมมองกว้างๆ เกี่ยวกับความเป็นคนเมืองว่า พวกเรานั้นมีชีวิตที่เสี่ยงมาก เราผลิตอะไรไม่ได้เองเลย ถ้าในอนาคตเกิดน้ำท่วมหรือเขตปริมณฑลเสียหาย พวกเราจะไม่มีอาหารรับประทานกันเลย ดังนั้นทำไมเราไม่ค่อยๆ ลองปลูกอะไรเองบ้าง ตัวเขาเริ่มมา 10 กว่าปี เริ่มจากปลูกผักแล้วตาย จนทุกวันนี้ปลูกผักกินเอง ปลูกข้าวในบ้านขนาดไม่เกิน 100 ตร.ว. ทำสบู่ใช้เอง บีบน้ำมันเอง ทำผงซักฟอกเอง ฟังดูแล้วน่าสนุกทีเดียว แต่ก็ต้องปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตกันพอสมควร แต่พวกเราที่ฟัง...บรรดาคนเมืองที่ไม่เคยทำอะไรแบบนี้ ก็ฮึกเหิมและอยากลองทำกันใหญ่ อยากลองมือเปื้อนดินกันดูบ้างค่ะ