ความงอกงามจากเบื้องหลัง

โดย...พรเทพ เฮง           [email protected] 

ช่างฝีมือของไทยที่สืบทอดกันมาแต่โบราณตามราชประเพณี มีการแบ่งและสืบทอดกันมาอย่างยาวนาน โดยเฉพาะในสมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ในปัจจุบัน

ที่น่าสนใจมีการแช่แข็งวิธีการทำงานของช่างฝีมือแบบอยุธยาอยู่ที่เพชรบุรีเป็นจำนวนไม่น้อย ที่ส่งต่อกันมาในแบบช่างศิลป์ชาวบ้านที่มีรูปลักษณ์ลายรอยมาจากอยุธยาโดยตรง

ปัจจุบันยอดฝีมือทางช่างที่รับราชการอยู่จะสืบทอดประเพณีนิยมมาจากโบราณกาลที่เรียกว่า ช่างสิบหมู่ มีฐานกำลังและแหล่งพลังกายสมองอยู่ที่พุทธมณฑลสาย 5 อ.ศาลายา จ.นครปฐม สถานที่นี้เป็นที่รวมช่างศิลป์ระดับชาติ

เมื่อย้อนอดีตกลับไป เหมือนนั่งยานย้อนเวลาและเวลาที่สามารถสืบค้นหลักฐานเรื่องช่างสิบหมู่ได้ ก็คือกรมช่างหลวงขนาดใหญ่ ทำหน้าที่เฉพาะด้านเกี่ยวกับงานศิลปกรรมต่างๆ ทั้งในด้านวิจิตรศิลป์และงานประณีตศิลป์ ภายใต้พระบรมราชูปถัมภ์มาแต่โบราณ สนองพระราชประสงค์องค์พระมหากษัตริย์ เป็นต้นว่า พระราชวัง วัดวาอาราม สาธารณสถานต่างๆ ซึ่งพระมหากษัตริย์ทรงถือว่าเป็นพระราชภารกิจ ทั้งธำรงเพื่อศักดิ์ศรีแก่ประเทศชาติ และช่วยผดุงการช่างศิลป์ต่างๆ ในบ้านเมือง

ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว "ช่างหลวง" เกิดมีเพิ่มขึ้นตามความต้องการของทางราชการ บรรดาช่างหลวงซึ่งทางราชการระบุขึ้นไว้ในพระราชบัญญัติเรื่องการไถ่ตัวไพร่หลวงเป็นทาส เป็นหลักฐานส่วนหนึ่งให้ทราบว่าช่างหลวงเมื่อรัชกาลที่ 4 นั้นมีช่างต่างๆ ลำดับดังต่อไปนี้

“หมู่ไพร่หลวงซึ่งเป็นช่างคฤหัสถ์ช่างทหารใน ช่างเขียน ช่างปั้น ช่างรัก ช่างปูน ช่างแกะ ช่างกลึง ช่างหุ่น ช่างหุงกระจก ช่างบุ ช่างหล่อ ช่างแผ่ดีบุก ช่างเหล็ก ช่างเรือ ช่างดอกไม้เพลิง ช่างสลักหนัง ช่างชาดสีสุก ช่างฉลองพระบาท ช่างเลื่อยงา ช่างฟอก ช่างทำยอนพระกรรณ์ ช่างบาตร ช่างประดับกระจก ช่างปิดกระจก ช่างดัดต้นไม้ ช่างเหลารางปืน ช่างเงิน ช่างทอง ช่างมุก ช่างย้อมผ้าสีขี้ผึ้ง ช่างต่อฝาบาตร ช่างเขียนน้ำกาว ช่างสาน ช่างคร่ำ ช่างทอสายคัมภีร์ ช่างทำฝักพระแสง ช่างสานพระมาลา ช่างทำกรรไกร ช่างชำระพระแสง ช่างฟันช่อฟ้าหางหงส์”

จะเห็นได้ว่าในยุคโบราณจะมีช่างศิลป์หรือช่างฝีมือต่างๆ เป็นจำนวนมาก น่าเสียดายที่สรรพวิชาเหล่านี้ หลังจากการเข้ามาของยุคสมัยใหม่ผ่านการล่าอาณานิคมเข้ามา ความทันสมัยในฝีมือทางช่างแบบอุตสาหกรรมได้เข้ามาแทนที่

ช่างเหล่านี้ก็ล้มหายตายจากไป โดยมีผู้สืบทอดหรือไม่มีเลย โดยเฉพาะช่างพื้นบ้านต่างๆ แต่ยังโชคดีที่มีการสืบทอดมาทางช่างหลวง ซึ่งถือเป็นยอดฝีมือของแผ่นดินในช่วงอายุของช่างเหล่านั้นมาอย่างต่อเนื่อง

การจัดสร้างพระเมรุมาศ สิ่งปลูกสร้างประกอบพระเมรุมาศ และบูรณปฏิสังขรณ์ราชรถและพระยานมาศ งานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9 จึงเป็นการรวมพลังของยอดฝีมือทางช่างศิลป์ของแผ่นดินครั้งที่ใหญ่ที่สุด และจะเป็นการรังสรรค์งานศิลป์ไทยประเพณีที่สืบทอดมาอย่างอลังการ รวมทั้งมีการพัฒนาสร้างสรรค์ให้มีความร่วมสมัยเพื่อให้สอดคล้องกับความเป็นไปของสังคมปัจจุบัน

ครั้งนี้สำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร ที่อยู่ในซอกหลืบความสนใจของสังคมจะถูกฉายแสงให้สุกสกาวขึ้นอีกครั้งหนึ่ง...