วาเลนไทน์ 4G ออนไลน์รักด่วนจี๋
วาเลนไทน์หรือวันแห่งความรักเดินทางมาถึงในวันที่ 14 ก.พ.ของทุกปี แม้จะไม่ได้ถูกยกให้เป็นวันสำคัญอย่างเป็นทางการของสังคมไทย
โดย...พริบพันดาว
วาเลนไทน์หรือวันแห่งความรักเดินทางมาถึงในวันที่ 14 ก.พ.ของทุกปี แม้จะไม่ได้ถูกยกให้เป็นวันสำคัญอย่างเป็นทางการของสังคมไทย แต่ปฏิเสธไม่ได้ว่าเป็นวันของวัยรุ่นและคนหนุ่มสาวได้แสดงออกอย่างไม่ขัดเขินถึงความรักเช่นคู่รักให้กับคนรอบข้างหรือสาธารณชนประจักษ์ชัด
แม้แต่หน่วยงานภาครัฐอย่างกรุงเทพมหานครหรือสถานที่ท่องเที่ยวต่างๆ ยังจัดจดทะเบียนสมรสและแต่งงานในวันแห่งความรักนี้ ซึ่งต้องยอมรับว่าวันวาเลนไทน์คือหนึ่งในวันที่เป็นหมุดหมายของเทรนด์การใช้ชีวิตของผู้คนในยุคปัจจุบัน
โฉมหน้าของวันแห่งความรักที่เปลี่ยนแปลงไปในยุคโซเชียลมีเดียจะเป็นอย่างไร? วิถีชีวิตที่บอกรักและความสัมพันธ์ทางเพศที่เกิดขึ้นในวันนี้ ดูเหมือนจะกลายเป็นวาระของสังคมให้ติดตามเฝ้ามองดูวัยรุ่นหนุ่มสาวกันอย่างตามติด
โลกออนไลน์ยุค 2016 ผู้ให้บริการเครือข่ายสังคมออนไลน์อย่าง Facebook, Instagram, Youtube, Twitter หรือ Pinterest เปิดให้ทุกคนโพสต์รูปหรือเล่าเรื่องของตัวเองให้โลกรู้ และใครๆ ก็มาคลิกไลค์ แชร์ ฟอลโลว์ รีโพสต์ คอมเมนต์ ฯลฯ ซึ่งเป็นช่องทางให้คน Gen Y (ช่วงอายุราวๆ 14-34 ปี) ที่เติบโตมากับเทคโนโลยีไอที กลายเป็นกลุ่มเป้าหมายหลักในการเชื่อมตัวเองกับโลกออนไลน์ผ่านเรื่องราวในชีวิตประจำวัน
สถิติจากเว็บไซต์เทเลกราฟของอังกฤษ รายงานว่าคนยุคปัจจุบันใช้เวลาอยู่หน้าจอมือถือกับโซเชียลมีเดียเฉลี่ยวันละ 150 นาที โดยในเวลาทั้งหมดนั้น ใช้กับการอ่านไลน์ ตอบไลน์จีบกันประมาณวันละ 32 นาที เมื่อเอามาคูณด้วยเวลาเฉลี่ยที่คู่รักใช้ศึกษาคบหากันประมาณ 4 เดือน หรือ 120 วัน เท่ากับว่ากว่าได้คู่รักมาหนึ่งคน ต้องคุยกันอย่างต่ำ 3,840 นาที ผ่านการส่งข้อความในไลน์
เพราะฉะนั้นเทคโนโลยีออนไลน์ จึงเปลี่ยนไลฟ์สไตล์ทางชีวิตรักและความสัมพันธ์ทางเพศของผู้คนผ่านโซเชียลมีเดียให้รวดเร็วทันใจมีอิสระและเสรีมากขึ้น มาดูวาเลนไทน์ 4.0 ยุคนี้เขามีความรักกันแบบไหน
ความรัก เซ็กซ์ยุคใหม่แบบเพลย์บอย
วาเลนท์ สร้อยสุวรรณ บรรณาธิการใหญ่ผู้พิมพ์และโฆษณานิตยสารเพลย์บอย ประเทศไทย หรือ PLAYBOY Thailand บอกว่า ความรักในนิยามของ บก.เพลย์บอย ต้องเริ่มต้นด้วยโรแมนติก สปาร์คหรือถูกชะตา คือไม่ใช่เฉพาะหน้าตา แต่เป็นเรื่องสายตาหรืออย่างอื่นด้วยเช่นกัน
“มีกลิ่นหรือบางสิ่งที่เรารู้สึกได้ว่าเป็นไปได้ พอมาได้พูดคุยก็รู้สึกว่าคลิกกันได้ ความรักก็คล้ายกับจิ๊กซอว์ที่เชื่อมกันได้พอดี ความรักกับความใคร่แม้จะอยู่คู่กัน แต่ความรักเป็นเรื่องของการเจอคู่ที่เหมาะสมพอดีกับเรา เป็นความโรแมนซ์ ความสวยงามเป็นสิ่งที่น่าสนใจ ไม่ใช่เรื่องทางเพศเพียงอย่างเดียว”
บก.ใหญ่เพลย์บอยไทย ยอมรับโดยดุษณีว่า ยุคนี้เรื่องทางเพศหาได้ง่ายและรวดเร็ว เพียง 7 วินาทีก็สามารถหาเซ็กซ์แบบที่ฝันได้หมด
“เทคโนโลยีทำให้เกิดไซเบอร์เซ็กซ์ เอเลี่ยนเซ็กซ์ ซึ่งเป็นสิ่งที่แปลกๆ แต่บางทีก็เป็นที่ถูกใจของบางคนที่ต้องการปลดปล่อยก็เป็นสิทธิของเขา แต่ด้วยความละเมียดละไมทางเพศและความโรแมนติกของความรักจำเป็นต้องมีองค์ประกอบคือ เทสต์ เทกแคร์ และทรีตกับคู่รักแบบไหน มองลึกกว่าความต้องการทางเพศเพียงอย่างเดียว”
หากคลิกดูในสื่อสังคมออนไลน์แนวเซ็กซ์ที่ให้บริการกันโดยเฉพาะ ทั้ง Pornostagram, PornTube และ Pinsex โดยมีฟังก์ชั่นต่างๆ เท่าที่โซเชียลเน็ตเวิร์กพึงจะมี เว็บไซต์เครือข่ายสังคมออนไลน์เหล่านี้ได้รับความนิยม วาเลนท์ มองว่า
“เซ็กติ้ง ไซบอร์กเซ็กซ์ เป็นความเปลี่ยนแปลงทางเพศที่มาพร้อมกับเทคโนโลยี ซึ่งความต้องการบางคนไม่ได้มีโอกาสที่จะได้เจอคู่ที่มีโอกาสคลิกด้วยกันตรงนั้น พูดถึงความรักเป็นเรื่องของหัวใจ ส่วนเรื่องเพศเป็นความต้องการทางกายภาพหรือร่างกาย ถ้ามาบวกด้วยกันได้ก็ดี เป็นความสวยงาม แต่บางทีมนุษย์ก็มีความต้องการทางร่างกาย โดยเฉพาะความต้องการทางเพศ เทคโนโลยีเหล่านี้ช่วยให้หาคู่ที่คลิกได้ง่ายและเร็วขึ้น โดยเฉพาะแอพพลิเคชั่นต่างๆ ที่สามารถหาคู่ที่เราชอบ ซึ่งช่วยทำให้คนแมตช์กันง่ายขึ้นกว่าสมัยก่อน”
หาก ซาร่า อัลท์ชูล ผู้เชี่ยวชาญด้านความสัมพันธ์ระหว่างบุคคล ได้นำเสนอผลการวิจัยถึงความรักในยุคเครือข่ายสังคมออนไลน์ไว้ว่า แต่ละคนมีสแตนดาร์ดในการแสดงออกบนโซเชียลมีเดียไม่เท่ากัน บางคู่ ฝ่ายหนึ่งอยากจะยืนขึ้นแล้วประกาศให้โลกรู้ว่าฉันรักอยู่กับคนคนนี้ แต่อีกฝ่ายมองว่าความรักเป็นเรื่องของคนสองคน เก็บไว้เป็นส่วนตัวจะดีกว่า ซึ่งการสื่อสารสำคัญมาก เพราะเรื่องเล็กๆ แค่นี้อาจจะกลายเป็นเหตุผลทำให้เลิกกันได้
อนาคตของเรื่องทางเพศ วาเลนท์ มองว่าเทรนด์ของเซ็กซ์จะถอยหลังไปนิดหนึ่ง จะต้องมีความรับผิดชอบมากขึ้น แต่มีอิสระกว่าเดิม ซึ่งสังคมไทยก็มีการเปลี่ยนแปลงเพื่อรับในส่วนนี้ของเทคโนโลยีต่างๆ
“บางคนผสมความรักกับเรื่องเพศเป็นเรื่องเดียวกัน แต่จริงๆ แล้วสมัยนี้ก็แยกกันออกมาในระดับหนึ่ง เรื่องเพศเป็นเรื่องธรรมชาติ แต่ก็ดีถ้าผสมเข้ากับเรื่องความรักได้ ซึ่งยุคนี้ก็ไม่ได้จำเป็นเท่าไหร่ เรื่องความรักเรามองว่าเป็นสิ่งที่ดีๆ มีพลัง อย่างผู้ชายที่เป็นเพลย์บอยตัวจริงเขาก็มองเรื่องโรแมนซ์เป็นหลักเหมือนกัน
วาเลนท์ ขยายความว่า ความโรแมนซ์ก็คือการที่ได้เจอเนื้อคู่หรือเจอใครที่สามารถรักและเอาใจใส่ ผู้ชายก็ฝันถึงจุดนั้น ซึ่งถ้ามีไปถึงเรื่องทางเพศได้ตรงนั้นก็จะมีค่าและมีความพิเศษมากขึ้นด้วยเหมือนกัน
ปัจจุบัน วาเลนท์ บอกว่าเรื่องความทางเพศอาจจะไม่ต้องมีความสัมพันธ์กันทางกายต่อกัน และไม่ต้องมาเจอกัน แต่สามารถตอบโจทย์ความต้องการทางเพศได้ ซึ่งเทคโนโลยีออนไลน์ทำให้เกิดความรวดเร็วและโลกเสมือนให้เกิดขึ้นได้ แต่อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ดีที่สุดที่เขาเน้นย้ำคือ ผลการวิจัยทางการแพทย์ การมีความสัมพันธ์ทางเพศบ่อยๆ ช่วยให้สุขภาพดีขึ้น ไม่ว่าจะเป็นยุคอะนาล็อกหรือดิจิทัล 4G
“สังคมไทยก็ต้องปรับเปลี่ยนไปตลอด การเปิดกว้างทางเพศของไทยเริ่มปล่อยให้คนหนุ่มสาวได้มีโอกาสและอิสระมากขึ้น กำลังปรับเปลี่ยนไปสู่อีกระดับหนึ่ง และต้องชมสังคมไทยด้วยเหมือนกันว่าค่อนข้างที่จะเปิดรับหลายมุมมองหลายความคิดหลายศาสนา แม้แต่จะเป็นเกย์ เลสเบี้ยน ทรานสเจนเดอร์หรือการข้ามเพศ สังคมไทยค่อนข้างรับได้หมด ซึ่งค่อนข้างที่จะเป็นอิสระมากในเรื่องเพศ ซึ่งเป็นเรื่องที่ไม่ควรจะบังคับ”
รักใคร่ในโลกออนไลน์
สถิติของเว็บไซต์ Net Addicition ที่เคยสำรวจไว้ชี้ว่า 57% ของคนมีแฟนแล้วและติดมือถือสารภาพว่า พวกเขาเคยผูกสัมพันธ์กับคนอื่นผ่านอินเทอร์เน็ต 38% บอกว่าคุยเรื่องเซ็กซ์กันแบบเปิดเผย และ 42% เคยนอกใจโดยมีแม่สื่อเป็นแอพแชตต่างๆ และผลการสุ่มสำรวจผู้ใช้คอมพิวเตอร์จำนวน 3,377 ราย ในสหรัฐอเมริกา ปรากฏว่า 61% ยอมรับว่า ตนเองมีไซเบอร์เซ็กซ์
นี่คือความสัมพันธ์ของความรักความใคร่ของโลกยุคใหม่ที่มีโลกออนไลน์และโลกเสมือนของโซเชียลมีเดียเป็นสื่อกลาง
หากย้อนกลับไปถึงวิถีของความสัมพันธ์ทางเพศหรือเซ็กซ์ที่เดินตามผ่านเทคโนโลยีที่ติดต่อสื่อสารจะพบว่ามีพัฒนาการที่น่าสนใจมาตั้งแต่เซ็กซ์โฟน หรือโฟนเซ็กซ์ เป็นรูปแบบของการจำลองการมีเซ็กซ์ ด้วยการสนทนาผ่านทางโทรศัพท์หรืออุปกรณ์การสื่อสารอื่นๆ ระหว่างบุคคลตั้งแต่สองคนขึ้นไป โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อมีฝ่ายหนึ่งฝ่ายใดหรือทั้งสองฝ่ายกำลังทำการช่วยตัวเอง หรือกำลังมีเพศสัมพันธ์อยู่ รูปแบบของเซ็กซ์โฟนมีหลายรูปแบบไม่ว่าเป็นการพูดคุยในลักษณะการเจรจา การแนะนำ การบรรยาย การพูดคุยแบบมีการโต้ตอบ การพูดคุยเกี่ยวกับเรื่องทางเพศ รวมไปถึงการกระตุ้นอารมณ์ทางเพศต่อคู่สนทนา เซ็กซ์โฟนมักจะมีใช้กันระหว่างคู่รักที่อยู่กันคนละที่ซึ่งไม่สะดวกในการมีเพศสัมพันธ์ หรืออาจจะใช้กับกิ๊ก และนอกจากนี้เซ็กซ์โฟนยังมีการให้บริการผ่านทางโทรศัพท์ โดยผู้โทรจะต้องเสียค่าบริการให้แก่ผู้ให้บริการ ที่เป็นคนแสดงจำลองเสียงร้อง หรือคนพากย์เสียง
นพ.กิตติคม อ่วมศรี แห่งโรงพยาบาลธรรมศาสตร์ เฉลิมพระเกียรติ ได้กล่าวถึงเรื่องเซ็กซ์ยุค 4G ว่า มีความหมาย ถึงการมีเซ็กซ์หรือเพศสัมพันธ์ในยุคปัจจุบัน ที่ใช้ประโยชน์จากการนำเอาเทคโนโลยีต่างๆ มาเป็นเครื่องมือในการนำไปสู่การมีเซ็กซ์
“การนำเทคโนโลยีมาใช้เป็นเครื่องมือเพื่อนำไปสู่การมีเซ็กซ์นั้นมีมานานแล้ว เมื่อประมาณ 20 ปีก่อนนั้น ได้มีการให้บริการด้านความบันเทิงทางเพศที่ได้รับนิยม คือเซ็กซ์โฟน (Sex Phone) ซึ่งมีบริการหลายรูปเเบบ เช่น เล่าเรื่องเสียว คุยกับสาวๆ เกี่ยวกับเรื่องเพศ หรือแม้แต่คุยติดต่อนัดกันมีความสัมพันธ์ทางเพศ และได้มีการพัฒนาต่อมาเรื่อยๆ ตามการพัฒนาของเทคโนโลยี”
ปัจจุบันสำหรับเทคโนโลยีที่เปลี่ยนพฤติกรรมมนุษย์ที่ส่งผลชัดเจนก็คือ อินเทอร์เน็ต นพ.กิตติคม บอกว่า เป้าหมายหลักของอินเทอร์เน็ตคือการเชื่อมต่อข้อมูลให้กระจายเข้าถึงคนทุกคนบนโลก รวมถึงการทำให้การติดต่อสื่อสารของทุกคนบนโลกให้ง่ายขึ้น
“ช่วงระยะเวลา 5 ปีมานี้ อินเทอร์เน็ตมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง ทั้งเรื่องของความเร็วและปริมาณการรับส่งข้อมูลหรือแบนด์วิดธ์ที่มากขึ้น ทำให้การติดต่อสื่อสารผ่านอินเทอร์เน็ตถูกใช้งานมากและแพร่หลายมากขึ้น หลายๆ บริการถูกนำมาขึ้นระบบออนไลน์มากขึ้น มีการให้บริการระบบที่เรียลไทม์ (Real Time) มากขึ้น สร้างประโยชน์ให้มากมายมหาศาล ทั้งทางด้านเศรษฐกิจ การศึกษา การติดต่อสื่อสาร ความบันเทิง รวมถึงทางด้านเซ็กซ์ด้วย ซึ่งจะเห็นการนำเทคโนโลยีมาใช้ประโยชน์มากมาย”
การนำอินเทอร์เน็ตหรือโลกออนไลน์มาใช้รองรับไลฟ์สไตล์ทางเพศ นพ.กิตติคม ชี้ว่ามีมาตั้งแต่ในช่วงแรกที่มีการส่งอินสแตนท์ แมสเซนเจอร์ (Instant Messenger) หรือการแชตคุยกัน การส่งรูป การส่งเสียง การส่งวิดีโอ และพัฒนามาถึงการติดต่อสื่อสารด้วยวิดีโอ คอลล์ (Video Call) แต่จากความสามารถของอินเทอร์เน็ต ที่สามารถติดต่อสื่อสารกับผู้คนได้มากมายทั่วโลก แทนที่จะคุยกับคนคนเดียว
"ช่วงปีที่ผ่านมามีการนำเทคโนโลยีเหล่านี้ถูกนำมาทำการไลฟ์ วิดีโอ (Live Video) ผ่านทางผู้ให้บริการโซเชียล เน็ตเวิร์ก ต่างๆ ทำให้สามารถไลฟ์ วิดีโอ ทั้งพูดคุยเรื่องเซ็กซ์ การทำ Sexual Aerosol และแม้กระทั่งขายสินค้าหรือขายบริการทางเพศผ่านไลฟ์ วิดีโอ ไปยังผู้คนนับร้อยถึงหลายหมื่นคนในเวลาเดียวกัน ซึ่งวิธีการนี้ในปี 2016 ที่ผ่านมาเป็นบริการที่มีผู้เข้าใช้อย่างมากมายและสามารถสร้างรายได้อย่างมหาศาล"
เมื่อมาดูถึงความสัมพันธ์ทางเพศยุคออนไลน์หรือ 4G ก็จะมีเซ็กติ้ง มาจาก Sex + Texting มารวมกันจึงแปลว่า การส่งข้อความที่มีเนื้อหาเพศ (Sexual Text Messages) รวมทั้งภาพเซ็กซี่ ภาพโป๊ของบุคคลนั้น (Nude or Naked Photos) ไปยังบุคคลที่สนทนาด้วยทางโทรศัพท์หรือโซเชียลมีเดีย
พฤติกรรมการส่งรูปเปลือยหรือรูปกึ่งเปลือยพร้อมกับข้อความที่มีความหมายล่อแหลมทางเพศให้กับผู้อื่น โดยในช่วงแรกเป็นการส่งข้อความผ่านโทรศัพท์มือถือ แต่ในปัจจุบันหมายความรวมไปถึงการส่งผ่านรูปและข้อความรูปแบบดังกล่าวผ่านทางเครือข่ายออนไลน์ต่างๆ ด้วย ซึ่งในด้านของนักจิตวิทยามองว่า การกระทำนี้ มีส่วนที่เกิดมาจากวัยที่ต้องการค้นหาตัวเองและสร้างความพึงพอใจให้กับตัวเอง โดยวิธีการดังกล่าวก็จะมาจากการไม่ได้ไตร่ตรองให้ดีของผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นตามมา
อีกพัฒนาการต่อมาคือ ไซเบอร์เซ็กซ์ (Cybersex) หรือออนไลน์เซ็กซ์ เป็นคำทับศัพท์ที่หมายถึงการมีเพศสัมพันธ์ผ่านทางเครือข่ายอินเทอร์เน็ต โดยการแชตผ่านโปรแกรมสนทนาต่างๆ เช่น Camfrog, เอ็มเอสเอ็น, Yahoo, Skype ฯลฯ ซึ่งรวมถึงการกระทำต่างๆ ที่ปลุกเร้าอารมณ์ทางเพศ เช่น ถอดเสื้อผ้า, เปลือยกาย, สำเร็จความใคร่ด้วยตัวเอง หรือร่วมเพศ เป็นต้น ต่อหน้าเว็บแคม ซึ่งจะมีบุคคลอื่นได้รับชมการถ่ายทอดสดทางอินเทอร์เน็ต ผู้นิยมไซเบอร์เซ็กซ์ส่วนใหญ่เป็นวัยรุ่น และผู้ที่ชอบแบบแปลกๆ หรือชอบคนแปลกหน้า มีทั้งที่เป็นชายจริงหญิงแท้ และกลุ่มรักเพศเดียวกัน
นอกจากนี้ นพ.กิตติคม ขยายภาพให้เห็นชัดเจนมากขึ้นว่า ยังมีวิธีอื่นๆ ที่เฉพาะเจาะจงในการมีเซ็กซ์ลงไปอีกมากมาย เช่น แอพพลิเคชั่นหาคู่ต่างๆ ที่มีมากมายให้เลือกใช้ เช่น แอพสำหรับนัดเดต แอพสำหรับคุยกับคนที่เราถูกใจ แอพสำหรับหาคู่ทั้งสำหรับชาย-หญิง, ชาย-ชาย, หญิง-หญิง, แอพสำหรับหาคู่นอน
“สิ่งเหล่านี้ ทำให้บุคคลมากกว่าสองคนขึ้นไปที่มีจุดประสงค์ในการมีเซ็กซ์ ได้คุยกันอย่างถูกกลุ่มเป้าหมาย และนัดเจอเพื่อไปมีความสัมพันธ์อย่างลึกซึ้งต่อได้อย่างง่ายได้ เคสเร็วที่สุดที่ผมเคยเจอคือภายใน 24 ชั่วโมง หลังการใช้แอพเหล่านี้ ซึ่งถ้าเปรียบเทียบกับสมัยก่อน ที่การนำไปสู่การมีเซ็กซ์ต้องผ่านการพูดคุยกับผู้คนหลายคนเพื่อหาคนที่มีความต้องการมีเซ็กซ์เหมือนกัน และจึงค่อยสารสัมพันธ์ต่อเพื่อไปมีเซ็กซ์”
ในมุมมองของ นพ.กิตติคม วิเคราะห์อย่างน่าสนใจว่า เทคโนโลยีต่างๆ ในปัจจุบัน สามารถสร้างประโยชน์มากมายในหลายๆ ด้าน ซึ่งก็รวมถึงด้านการนำไปสู่เซ็กซ์ด้วย และการพัฒนาไปข้างหน้าอย่างก้าวกระโดดของเทคโนโลยี ทำให้การเรียนรู้และรู้ทันความสามารถของเทคโนโลยีต่างๆ เป็นเรื่องที่สำคัญมาก
“ในปีที่ผ่านมา ผมได้บรรยายให้ความรู้ในหัวข้อเรื่อง ‘Sex ยุค 4G’ จุดประสงค์ของการบรรยายคือการให้ความรู้ความเข้าใจ และการนำไปใช้ประโยชน์ในด้านต่างๆ รวมถึงในด้านเซ็กซ์ด้วย เพราะการปิดกั้นการเข้าถึงเซ็กซ์ผ่านเทคโนโลยีในปัจจุบันไม่ใช่ทางออกของปัญหา เพราะทุกครั้งที่มีการหาทางปิดกั้นการเข้าถึงเทคโนโลยีต่างๆ หรือเพื่อการมีเซ็กซ์นั้น ในที่สุดจะมีเทคโนโลยีใหม่ๆ มาแทนที่เสมอ
“ดังนั้นในอนาคตอีก 2-3 ปีข้างหน้าความรู้เรื่องเทคโนโลยี ณ เวลานั้นที่ผมบรรยายไปอาจไม่มีความหมายอีกต่อไป เนื่องจากเทคโนโลยีถูกพัฒนาต่อไปอย่างไม่หยุดสิ้น แต่สิ่งที่ผมบรรยายเป็นแค่ความรู้ของช่วงเวลาหนึ่งของความสามารถของเทคโนโลยีเท่านั้น ดังนั้นสิ่งสำคัญที่ผมได้กล่าวในการบรรยายคือ ผมไม่ได้ต้องการให้เราหาทางปิดกั้นการเข้าถึงเทคโนโลยีทางด้านเซ็กซ์ แต่ให้ผู้ฟังได้รับความรู้ที่ครบถ้วนในทุกๆ ด้าน เพื่อให้รู้ทันเทคโนโลยีทั้งทางด้านดีและด้านไม่ดี เพื่อสุดท้ายแล้วสิ่งสำคัญที่สุดคือการสอนลูกหลานให้รู้จักสิ่งที่ถูกและสิ่งที่ผิด และรู้จักเลือกที่จะไม่ทำสิ่งที่ผิด ไม่ใช่เพราะถูกบังคับ แต่เพราะรู้ถึงผลเสียที่จะตามมา”
