แอ่วน่านแก้ชง

โดย...กาญจน์ อายุ

ตามความเชื่อของคนไทยพุทธ คนที่เกิดปีเถาะ หรือปีกระต่าย ถือเป็นปีชงในปี 2560 ควรอย่างยิ่งที่จะต้องไปสักการะพระธาตุแช่แห้ง พระธาตุประจำปีเถาะ เพราะเชื่อว่าหากกราบไหว้พระธาตุประจำปีเกิดจะช่วยทำให้พ้นเคราะห์ แก้ชง เสริมดวง และเกิดความเป็นสิริมงคลแก่ชีวิต

 วัดพระธาตุแช่แห้ง จ.น่าน ถือเป็นสถานที่หนึ่งที่ "ต้องห้ามพลาด" เพราะนอกจากจะเป็นพระธาตุคู่เมืองน่าน ยังเป็นพระธาตุประจำปีเกิดของคนที่เกิดปีเถาะตามปีนักษัตรด้วย พระเดชพระคุณพระชยานันทมุนี เจ้าอาวาสวัดพระธาตุแช่แห้ง เล่าถึงประวัติความเป็นมาของตำนานพระธาตุแช่แห้งให้ฟังว่า สมัยก่อนอาณาจักรล้านนา ล้านช้าง และเมียนมา ต่างเป็นแว่นแคว้นข้างเคียงที่มีความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมกันมาก่อน การกำหนดให้มีการไหว้พระธาตุประจำปีเกิดจึงเป็นกลไกอย่างหนึ่งของการเดินทางติดต่อกัน ทำให้คนแต่ละเมืองที่อยู่ในเขตวัฒนธรรมเดียวกันมีความสัมพันธ์ไปมาหาสู่กันได้อย่างใกล้ชิดขึ้น

วิหารหลวง

 

 และหลังจากที่พระพุทธเจ้าปรินิพพานไปแล้วนั้น พุทธศาสนิกชนต่างก็ให้ความสำคัญต่อพระบรมสารีริกธาตุ หรือกระดูกของพระพุทธเจ้า ซึ่งมักจะเรียกสั้นๆ ว่า พระบรมธาตุ หรือพระธาตุ เป็นอย่างมาก เนื่องจากเป็นเศษส่วนจากพระวรกายที่เหลืออยู่ไม่มากนัก จึงทำให้ต้องเก็บรักษาไว้เป็นอย่างดี          

 สถูปเจดีย์สำคัญของบ้านเมืองต่างๆ ล้วนได้รับการอธิบายว่าเป็นสถานที่บรรจุพระบรมธาตุ ฉะนั้นบางครั้งจึงนิยมเรียกสถูปเจดีย์เหล่านั้นว่า พระธาตุ ซึ่งหมายถึงพระบรมธาตุที่บรรจุอยู่ภายในสถูปเจดีย์นั่นเอง การสักการะจึงควรกระทำด้วยจิตใจที่บริสุทธิ์ ปราศจากกิเลสตัณหา และที่สำคัญ ต้องระลึกเสมอว่าพระบรมธาตุไม่ใช่ผู้บันดาลสิ่งต่างๆ จึงไม่ควรขอสิ่งใดนอกจากสวัสดิมงคล

 จุดเด่นของพระบรมธาตุแช่แห้ง ถือเป็นศิลปะการก่อสร้างที่มีความวิจิตรงดงามอีกแห่งหนึ่งของภาคเหนือ รูปแบบขององค์พระเจดีย์เป็นแบบล้านนาที่ได้รับอิทธิพลจากเจดีย์พระธาตุหริภุญชัย เพียงแต่มีการต่อเติมแก้ไขลวดลายบางส่วนจากอิทธิพลศิลปะพม่า ความหมายของแช่แห้งเป็นคำมงคลและเป็นปรัชญาทางพระพุทธศาสนาขั้นสูงที่นักปราชญ์โบราณได้ใช้คำที่มีความหมายที่ขัดแย้งกันอย่างรุนแรง เป็นปฏิปักษ์และตรงกันข้ามอย่างสิ้นเชิงมาผสมกัน

พระธาตุแช่แห้งองค์เก่า

 

แช่ หมายถึง การนำวัตถุสิ่งของต่างๆ ทำให้จมลงในน้ำ จึงทำให้วัตถุสิ่งของนั้นเกิดการเปียกขึ้น เปรียบเสมือนคนเราที่จมอยู่ในห้วงกิเลสตัณหาทั้งปวง      

แห้ง หมายถึง การนำวัตถุสิ่งของที่ทำให้เปียกนั้นมาทำให้แห้ง เสมือนคนเราที่ได้นำเอาพระธรรมคำสั่งสอนของพระพุทธองค์มาปฏิบัติจนหลุดพ้นจากห้วงกิเลสตัณหาทั้งหลาย

 ดังนั้น คำว่า แช่แห้ง จึงหมายถึงว่า บุรุษหรือสตรีที่จมอยู่ในภาวะความเปียกของโลภะ โทสะ โมหะ กิเลสตัณหา อวิชชาต่างๆ ยอดมหาบุรุษหรือยอดสตรีเท่านั้นที่จะทำตัวให้แห้งให้พ้นจากภาวะความเปียกของกิเลสตัณหาทั้งหลายเหล่านี้ได้ เพราะคำว่าแช่เปรียบเป็นต้นเหตุแห่งทุกข์ คำว่าแห้งก็ย่อมหมายถึงทางแห่งการดับทุกข์ ซึ่งตรงกับอริยสัจสี่ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค รวมความทั้งหมดแล้วคือหนทางแห่งนิพพาน

ภายในวัดพระธาตุแช่แห้งประกอบด้วยจุดที่น่าสนใจทางประวัติศาสตร์และความศักดิ์สิทธิ์ ที่ชาวเมืองน่านเลื่อมใสกันมานานหลายจุด ซึ่งคนส่วนใหญ่มักเข้าใจว่าต้องเข้าไปไหว้องค์พระธาตุก่อนเป็นอันดับแรก แต่ความจริงแล้วการไหว้สิ่งศักดิ์สิทธิ์ในวัดต่างๆ ล้วนมีลำดับและวิธีการไหว้ที่มีหลักการและเหตุผลอยู่ โดยมีลำดับในการไหว้ดังนี้

วิหารพุทธไสยาสน์

 

จุดแรก 'พญานาค'

 ทางขึ้นของพระบรมธาตุแช่แห้งจะมีพญานาค 2 ตน ขนาบคู่ทางขึ้นอยู่ นามว่า ท้าวศรสุนโธ และแม่ศรีปทุมมา ซึ่งนอกจากศิลปะการปั้นและทิวทัศน์ที่สวยงามแล้ว ยังมีความเชื่อกันว่า พญานาคสองตนนี้เปรียบเสมือนเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ที่คอยปกปักรักษาพระธาตุแช่แห้งไว้ให้ลูกหลานชาวเมืองน่านได้เข้ามาขอพรสักการะ ดังนั้นก่อนเข้าชมวัดพระธาตุควรกราบขอขมาองค์พญานาคทั้งสองฝั่ง แสดงถึงการขออนุญาตเข้าไปรับบุญกุศลภายในสถานที่ เพื่อที่จะรับบุญกุศลอย่างเต็มเปี่ยม

จุดที่สอง 'องค์พระธาตุแช่แห้ง'

องค์พระธาตุแช่แห้งเป็นพระธาตุที่มีขนาดสูงถึง 55.5 เมตร ตั้งอยู่บนฐานสี่เหลี่ยมจัตุรัส มีสีเหลือง บุด้วยแผ่นทองเหลือง รองรับฐานบัวลูกแก้ว ย่อเก็จ ถัดขึ้นไปเป็นฐานหน้า กระดานสี่เหลี่ยมและแปดเหลี่ยมซ้อนลดหลั่นกัน 3 ชั้น องค์ระฆังมีขนาดเล็ก บัลลังก์ทำเป็นแท่นสี่เหลี่ยม ย่อเก็จ ฐานหน้ากระดานกลมเป็นกระดานสี่เหลี่ยมและแปดเหลี่ยม และชั้นบัวคว่ำเหนือฐานแปดเหลี่ยมตกแต่งคล้ายกลีบบัวหรือลายใบไม้ที่คงได้รับอิทธิพลจากศิลปะพม่า

ความสวยงามของพระธาตุแช่แห้งผ่านช่องประตู

 

จุดที่สาม 'วิหารพระเจ้าทันใจ'

 วิหารพระเจ้าทันใจไม่ปรากฏหลักฐานในการสร้าง แต่มีบันทึกไว้ในพงศาวดารสมัยพญาหน่อคำเสถียรไชยสงคราม ระบุไว้ว่า องค์พระเจ้าทันใจเป็นพระพุทธรูปเก่าแก่ 3 องค์ ปางมารวิชัย 2 องค์ และปางสมาธิ 1 องค์ สันนิษฐานว่าน่าจะเป็นพระพุทธรูปที่สร้างขึ้นมาพร้อมๆ กับการสร้างองค์พระธาตุแช่แห้ง เมื่อครั้งที่พญาการเมืองย้ายเมืองจากเมืองปัวมาตั้งอยู่เวียงภูเพียงแช่ ซึ่งเชื่อกันว่าเมื่อขอพรจากพระเจ้าทันใจแล้วจะสมหวังรวดเร็วทันใจ

 โดยด้านหลังพระเจ้าทันใจจะมีฆ้องใหญ่อยู่สองฝั่ง มีความเชื่อว่าเมื่อขอพรจากพระเจ้าทันใจและเคาะฆ้องใหญ่นี้แล้ว คำขอพรจะดังตามเสียงฆ้องไปถึงตัวยอดพระธาตุ ช่วยให้พรนั้นสมดั่งใจปรารถนา ภายในวิหารยังมี “แมงหมาเต๊า” ที่เป็นตัวคล้ายกบยักษ์ที่เชื่อกันว่าให้กราบไหว้แมงหมาเต๊าจะช่วยดูแลทรัพย์สมบัติให้ปลอดภัย ซึ่งถือเป็นอีกหนึ่งจุดแปลกของวัดพระธาตุแช่แห้ง

จุดที่สี่ 'พระวิหารพระเจ้าอุ่นเมือง'

 พระวิหารหลวง หรือพระวิหารพระเจ้าอุ่นเมือง ตั้งอยู่ทางด้านทิศใต้ของเจดีย์องค์พระธาตุ ตรงเชิงบันไดด้านหน้าทางเข้าพระวิหารมีสิงห์คู่นั่งชันขาอยู่สองข้างทางเข้าเฝ้าอยู่หน้าประตู ตัวซ้ายเรียกว่า ​สิงห์สรวล ตัวขวาเรียกว่า ​สิงห์คายนาง เป็นประติมากรรมปั้นปูนแบบพม่าที่ดูสวยงามและแลดูมีชีวิตชีวาน่าเกรงขาม โดยส่วนบนซุ้มเหนือประตูทางเข้าจะมีลวดลายปูนปั้นเป็นรูปพญานาคราช 8 ตน เกี้ยวกวัดรัดกันเป็นบ่วงอยู่เรียกว่า ​อัฏฐพญานาค ซึ่งถือเป็นอีกหนึ่งปริศนาธรรมแห่งพระธาตุแช่แห้ง

พญานาค

 

 ภายในวิหารหลวง เสาคู่ด้านหน้าตรงทางเข้ามีลวดลายปูนปั้นเป็นรูปสัตว์ในป่าหิมพานต์ คล้ายกับฐานชุกชีที่ประดิษฐานพระประธานก็มีลวดลายในลักษณะเดียวกันนี้ ถือเป็นลายปูนปั้นของสกุลช่างเมืองน่านที่หาดูที่ไหนไม่ได้แล้ว ส่วนพระพุทธรูปที่ประดิษฐานอยู่ภายในมีความน่าสนใจอยู่หลายองค์ด้วยกัน เช่น พระเจ้าล้านทอง องค์พระประธานปางมารวิชัยศิลปะล้านนา มีพุทธลักษณะงดงาม และเป็นหนึ่งในพระพุทธรูปคู่บ้านคู่เมืองน่าน พระพุทธรูปปางประทับยืน และพระอุ่นเมือง อันเป็นศิลปะสกุลช่างน่านอันงดงาม ผู้ใดที่มากราบไหว้จะได้รับบุญกุศล รวมถึงขัดเกลาจิตใจให้สงบผ่องใสด้วย

จุดที่ห้า 'วิหารพุทธไสยาสน์'

 เมื่อเดินผ่านเส้นทางนาคขึ้นไปทางด้านซ้ายมือก่อนถึงองค์พระธาตุ จะมีวิหารพระพุทธไสยาสน์ (พระนอน) ที่ภายในประดิษฐานพระนอนองค์สีทองอร่าม ยาว 14 เมตร สูง 2 เมตร และยังมีพระพุทธรูปปางมารวิชัยเก่าแก่ในสมัยพระยาหน่อคำเสถียรไชยสงคราม ประดิษฐานให้พุทธศาสนิกชนสักการบูชา นับเป็นอีกหนึ่งสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ภายในวัดพระธาตุแช่แห้งที่ผู้คนนิยมกราบไหว้บูชา

จุดที่หก 'พระมหาเจดีย์ชเวดากองจำลอง'

 เจดีย์สีขาวองค์ใหญ่ตั้งสง่าอยู่นอกระเบียงที่ล้อมองค์พระธาตุแช่แห้ง ซึ่งทางวัดจัดสร้างขึ้นเพื่อให้ผู้ที่เกิดในปีมะเมียได้สักการะ แม้ว่าพระธาตุแช่แห้งเป็นพระธาตุประจำปีเถาะ แต่เป็นวัดสำคัญประจำจังหวัดที่มีนักท่องเที่ยวเดินทางมาสักการะมากมาย ทางวัดจึงจัดสร้างขึ้นเพื่อให้ผู้ที่เกิดปีมะเมียได้มากราบสักการบูชาเสริมความเป็นสิริมงคลแก่ชีวิต

ภายในวิหารหลวง

 

จุดที่เจ็ด 'พระอุโบสถมหาอุตม์'

 พระอุโบสถมหาอุตม์ มีอายุมากกว่า 400 ปี พระอุโบสถประดับด้วยลายหม้อดอกปูรณะฆฏะ สันนิษฐานว่า สร้างในสมัยพระยาหน่อคำเสถียรไชยสงครามในปีกดสัน (ปีวอก) จุลศักราช 922 ภายในมีพระมหาอุตม์ ลักษณะเป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัย เอกลักษณ์ศิลปะเมืองน่าน และพระอุโบสถมหาอุตม์นี้ มักใช้ประกอบพิธีเจริญพระพุทธมนต์ปลุกเสกวัตถุมงคล และประกอบพิธีสำคัญต่างๆ เช่น พิธีบวชพระ พิธีมหาพุทธาภิเษก และเจริญพระพุทธมนต์ ซึ่งต้องเป็นพิธีมงคลที่สำคัญเท่านั้น โดยตามความเชื่อและวัฒนธรรมประเพณีล้านนา พระอุโบสถหลังนี้จะห้ามสตรีเข้าโดยเด็ดขาด เชื่อกันว่าผู้ที่ได้สักการะพระมหาอุตม์จะประทานความอุดมสุข อุดมทรัพย์ อุดมโชคต่อผู้สักการะ

จุดที่แปด 'ลานพระประจำวันเกิด'

 ตั้งอยู่บริเวณพื้นที่สำหรับการทำบุญ มีบริจาคกระเบื้องที่ดิน บูชาดอกไม้ธูปเทียน โดยมีต้นโพธิ์สูงใหญ่แผ่กิ่งก้านสาขาไปทั่ว ด้านโคนต้นเป็นที่ประดิษฐานพระประจำวันเกิดให้ได้ทำบุญเสริมชะตากันไป โดยพระประจำวันเกิดนี้ เป็นปางพระพุทธรูปที่แตกต่างกันไปในแต่ละวัน

เจดีย์ชเวดากองจำลอง

 

จุดที่เก้า 'ลานลูกนิมิต'

 การทำบุญปิดทองลูกนิมิตเป็นอีกหนึ่งความเชื่อกันว่าจะช่วยเสริมสิริมงคล สร้างบุญบารมีแก่ชีวิต ซึ่งภายในวัดพระธาตุแช่แห้งมีลูกนิมิตทั้งเก้าลูก ตั้งอยู่บริเวณลานทำบุญและลานพระประจำวันเกิด โดยลูกนิมิตทั้งเก้าลูกนี้มีความศักดิ์สิทธิ์และความหมายที่แตกต่างกันไป

 พระบรมธาตุแช่แห้งยังใช้เป็นสถานที่ประกอบพิธีน้ำอภิเษกน้ำบ่อแก้วเมื่อปี 2373 โดยเจ้าเมืองน่านได้ขุดบริเวณลอมเชียงของ พบว่ามีพลอยสีน้ำผึ้ง มีน้ำพุขึ้นในบ่อ ประชาชนจึงเชื่อว่าน้ำในบ่อนี้เป็นน้ำวิเศษ เรียกว่า น้ำบ่อแก้ว ส่วนคนที่เกิดในปีอื่นๆ ที่ไม่ได้เป็นปีชงหรือปีชงร่วมก็สามารถเที่ยวพระธาตุแช่แห้งได้เพื่อความเป็นสิริมงคลแก่ชีวิต และนอกจากน่านจะมีสถานที่ท่องเที่ยวทางประวัติศาสตร์และพุทธสถานแล้ว น่านยังมีแหล่งท่องเที่ยวทางธรรมชาติอย่าง ดอยเสมอดาว ที่เรียกว่าเป็นสถานที่สุดโรแมนติกของน่าน หรือโบราณสถานอื่นๆ เช่น พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ วัดหัวข่วง หรือวัดภูมินทร์ ซึ่งมีความสวยงามของศิลปะและสถาปัตยกรรมของล้านนา ล้านช้าง ที่น่าสนใจเช่นกัน

พระอุโบสถมหาอุตม์

 

พระธาตุแช่แห้งเหลืองอร่ามด้วยทองเหลือง

 

บริเวณลานหน้าพระธาตุ