ในหลวงกับกาแฟ (ตอนที่ 2)

โดย...เอกศาสตร์ สรรพช่าง

ตอนที่แล้วผมเล่าเรื่องประวัติโดยคร่าวๆ ของการปลูกกาแฟบนที่สูงทางภาคเหนือไปแล้วว่า ในหลวงเป็นผู้ริเริ่มให้ชาวเขาปลูกกาแฟเพื่อทดแทนการปลูกฝิ่น ซึ่งไม่เพียงแต่เป็นการปรับเปลี่ยนวิถีชีวิตของชาวเขาเท่านั้น แต่ยังมีส่วนเกี่ยวข้องอย่างมากกับการลดความรุนแรงของปัญหาการเมืองระหว่างแนวตะเข็บชายแดน การแพร่ขยายลัทธิคอมมิวนิสต์ในสมัยสักสามสี่สิบปีก่อนนี้เป็นเรื่องใหญ่นะครับ ผมเชื่อว่าในความคิดของพระองค์ การส่งเสริมอาชีพในดินแดนห่างไกล การสร้างระบบชลประทาน การพัฒนาอาชีพเหล่านี้เป็นกุศโลบายที่มีมากกว่าการแก้ไขปัญหาความยากจนเป็นแน่

ในหนังสือเรื่อง “รอยพระยุคลบาท บันทึกความทรงจำของ พล.ต.อ.วสิษฐ เดชกุญชร เขียนบันทึกไว้เรื่องที่พระองค์เสด็จพระราชดำเนินเพื่อจะไปดูกาแฟต้นเดียวไว้อย่างน่าอ่านว่า พระองค์ทรงพระราชดำเนินด้วยพระบาทเป็นระยะทางกว่า 6 กิโลเมตรบนเขาเพื่อไปดูกาแฟที่ชาวกะเหรี่ยงปลูกไว้ที่บ้านอ่างกาน้อย ในเขต อ.จอมทอง จ.เชียงใหม่ จากการนำเอาต้นกล้าไปให้ ซึ่งแม้ว่าจะเหลือเพียงต้นเดียวที่รอด ณ เวลานั้น แต่การที่พระองค์ท่านเสด็จฯ ไปดูด้วยพระเนตรพระองค์เอง ทำให้ชาวบ้านมีกำลังใจในการปลูก จนกระทั่งปีต่อมาสามารถสร้างผลผลิตได้เป็นที่น่าพอใจและอีกไม่กี่ปีถัดมา ชาวเขาก็สามารถขายผลผลิตกาแฟได้มากกว่าการขายฝิ่น

ปัจจุบันนี้สถานการณ์เปลี่ยนไปมากแล้วครับ ตอนนี้พื้นที่บนภูเขาสูงของภาคเหนือกลายเป็นแหล่งปลูกกาแฟสำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ไปแล้ว สิ่งที่เป็นจุดเปลี่ยนอันสำคัญก็คือ โชคดีที่ระหว่างการพัฒนานั้น มีการเชื่อมโยงกับต่างประเทศในแง่ของการเข้ามาช่วยเหลือเรื่องเทคนิคในการปลูกกาแฟ ซึ่งพระองค์ท่านทำมาตั้งแต่ต้นทำให้แหล่งปลูกบริเวณเชียงใหม่ เชียงราย กลายเป็นแหล่งปลูกที่คนในแวดวงกาแฟ โดยเฉพาะเหล่า Coffee Hunter รู้จักกันดี

การพัฒนาของในหลวงที่ทำไว้ที่เชียงใหม่ ได้ถูกขยายผลเมื่อคราวที่สมเด็จย่าทรงพระดำริว่า พระองค์อยากย้ายมาพำนักที่ จ.เชียงราย ที่ดอยตุง ทั้งภูมิอากาศและภูมิประเทศนั้นเอื้อต่อสุขภาพของพระองค์ ขณะนั้นสมเด็จย่าพระชนมพรรษามากแล้ว ดอยตุงเองก็มีปัญหาไม่แตกต่างจากดอยอื่นๆ ในภาคเหนือขณะนั้น การนำเอาแนวทางการพัฒนาที่ได้ผลดีจากที่อื่นมาประยุกต์และปรับใช้ที่ดอยตุงจึงเสมือนการเรียนรู้ต่อยอดกันจากลูกสู่แม่และทำให้เกิดมูลนิธิแม่ฟ้าหลวงและโครงการพัฒนาดอยตุงขึ้นมา ซึ่งกาแฟก็เป็นหนึ่งในพืชหัวใจหลักที่ช่วยในการเปลี่ยนคุณภาพชีวิตของประชาชนบนที่สูงเพราะตอบโจทย์การพัฒนาที่ดีได้เป็นอย่างดี (เป็นพืชที่ให้ราคาดี ใช้แรงงานคนค่อนข้างมากและเอื้อกับระบบนิเวศเดิม ไม่ทำลายป่า) ปัจจุบันกาแฟบนดอยตุงเป็นหนึ่งในกาแฟที่เป็นที่ต้องการอย่างมากในตลาดโลกไปแล้วนะครับ เพราะที่นี่ทำแบบครบวงจรจริงๆ ไม่เพียงแค่สอนและส่งเสริมให้ชาวบ้านปลูกเท่านั้น แต่ยังมีศูนย์วิจัยเป็นของตัวเอง มีโรงสีกาแฟ มีโรงคั่วและมีห้องทดลองสำหรับกระบวนการหลังการเก็บ ทั้งคั่ว ทั้งเบลนด์ รวมถึงมีแบรนด์ของตัวเอง ทำการตลาดอย่างครบวงจร เมล็ดกาแฟที่ได้คุณภาพระดับดีเยี่ยมของดอยตุงถูกซื้อไปโดย Muji Cafe ประเทศญี่ปุ่น ดอยตุงยังสร้างระบบการรับซื้อกาแฟแบบรายวันที่เชื่อมโยงกันทั้งดอยอีกด้วย ราคาของกาแฟจะเปลี่ยนแปลงเกือบทุกวันเหมือนราคาทองและชาวไร่ที่ปลูกก็มีโอกาสได้รับรู้และได้รับผลตอบแทนที่สมเหตุสมผล

ยังมีอีกหลายพื้นที่นะครับในเชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน ที่ชาวไร่กาแฟนั้นค้าขายกับแบรนด์กาแฟใหญ่ๆ ระดับโลก บางหมู่บ้านอาจจะรู้สึกแบรนด์กาแฟแปลกๆ ดีกว่าเราเสียอีก

โครงการพัฒนาดอยตุง ได้กลายเป็นต้นแบบของการพัฒนาอย่างยั่งยืน ซึ่งมีหลายประเทศขอมาศึกษาดูงานและนำไปใช้เป็นต้นแบบในการพัฒนาประเทศของตน ไม่นานมานี้ผมเพิ่งได้ยินข่าวว่าโคลอมเบียก็มาดูงานพัฒนาที่ดอยตุง ซึ่งโคลอมเบียนั้นเป็นประเทศแรกๆ ที่ในหลวงทรงนำเอาแบบอย่างการพัฒนากาแฟมาใช้และยังขอเมล็ดพันธุ์กาแฟมาปลูกที่เมืองไทยอีกด้วย

ปัจจุบันพื้นที่ปลูกกาแฟของมูลนิธิโครงการหลวง ตามข้อมูลของโครงการหลวงเองบอกว่ามีพื้นที่ส่งเสริมการปลูกกาแฟอราบิกาทั้งหมด 9,491 ไร่ เกษตรกร 2,602 ราย ซึ่งกระจายอยู่ในศูนย์พัฒนาโครงการหลวงทั้งหมด 24 ศูนย์ ให้ผลผลิตกาแฟปีละประมาณ 400-500 ตัน การพัฒนาที่ต่อเนื่องของโครงการทำให้คุณภาพของกาแฟของเราไม่ได้ด้อยกว่าที่อื่นๆ ในโลก เพราะมีการสนับสนุนจากภาครัฐและจากโครงการหลวงของพระองค์เองอย่างต่อเนื่อง ทำให้ชาวไร่โดยมากมีความรู้และยัง “รู้ทัน” เรื่องราวต่างๆ ที่เกิดขึ้นในอุตสาหกรรมกาแฟ ซึ่งนั่นเป็นเรื่องสำคัญ

คราวหน้าเป็นตอนจบ ผมจะมาเล่าให้ฟังเรื่องบรรยากาศของการปลูกกาแฟบนดอย การขายผลผลิตและประเด็นสำคัญที่ว่า 40 ปีผ่านไปชาวไร่กาแฟนั้นอยู่ได้จริงหรือไม่