โลก 360 องศา ชุดพิเศษ '47 ปี การพัฒนาที่ดินกับการสนองพระราชดำริ'

ตอน : ศูนย์ศึกษาวิธีการฟื้นฟูที่ดินเสื่อมโทรม เขาชะงุ้ม อันเนื่องมาจากพระราชดำริ

โดย...ปวีณา สิงห์บูรณา [email protected]

ถ้าเราเอ่ยถึงคำขวัญประจำจังหวัดที่ว่า “คนสวยโพธาราม คนงามบ้านโป่ง เมืองโอ่งมังกร วัดขนอนหนังใหญ่ ตื่นใจถ้ำงาม ตลาดน้ำดำเนิน เพลินค้างคาวร้อยล้าน ย่านยี่สกปลาดี” ทีมงานโลก 360 องศา เชื่อว่าหลายคนคงคุ้นหู และทราบว่าการเดินทางของเราและคุณ Bernd เพื่อนจากต่างแดนในทริปนี้ มีจุดหมายปลายทางอยู่ที่ จ.ราชบุรี ซึ่งเป็นแหล่งอู่ข้าวอู่น้ำอีกจังหวัดหนึ่งของประเทศไทย

ฟังจากคำขวัญของจังหวัดแล้ว “ราชบุรี” นับว่ามีสถานที่น่าสนใจหลายแห่ง และเป็นจังหวัดที่มีความอุดมสมบูรณ์ติดอันดับต้นๆ ของประเทศ นั่นก็เพราะนอกเหนือจากผลผลิตทางการเกษตรที่ดีแล้ว ราชบุรียังมีการส่งออกผลผลิตทางการเกษตร ที่สร้างรายได้เป็นกอบเป็นกำให้กับประเทศไทยด้วย แต่คุณผู้อ่านเชื่อหรือไม่ว่า ก่อนที่แผ่นดินแห่งนี้จะอุดมสมบูรณ์ได้อย่างที่เห็นอยู่ในปัจจุบัน พื้นที่จำนวนมากของราชบุรีเคยเป็นดินเสื่อมโทรมมาก่อน แต่จุดสำคัญที่ทำให้พื้นที่ดินที่เสื่อมโทรมกลับมาอุดมสมบูรณ์ได้อีกครั้ง คำตอบนั้นมีอยู่ ณ “ศูนย์ศึกษาวิธีการฟื้นฟูที่ดินเสื่อมโทรมเขาชะงุ้มอันเนื่องมาจากพระราชดำริ” ซึ่งตั้งอยู่ที่บ้านระฆังทอง ต.เขาชะงุ้ม อ.โพธาราม จ.ราชบุรี บนเนื้อที่กว่า 800 ไร่ บนที่ดินที่เกษตรกรได้น้อมเกล้าฯ ถวายที่ดินแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ซึ่งหลังจากที่ได้ทรงมีพระราชดำริให้หน่วยงานต่างๆ เข้าร่วมดำเนินงาน โดยกรมพัฒนาที่ดินสนองพระราชดำริในการสำรวจทรัพยากรดิน พบว่าที่ดินบริเวณนี้หน้าดินถูกชะล้างพังทลาย จนทำให้ดินเสื่อมโทรมจนเกือบใช้ประโยชน์อะไรไม่ได้ ประกอบกับดินเป็นดินลูกรัง และเป็นพื้นที่ซึ่งมีความแห้งแล้งที่เรียกกันว่าพื้นที่อับฝน

เจ้าหน้าที่เล่าให้เราฟังว่า ในราวเดือน ม.ค. 2528 เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงทราบเรื่อง ก็ได้มีพระราชกระแสรับสั่งให้ฟื้นฟูพัฒนาแหล่งน้ำ ปลูกไม้ยืนต้นให้มีความชุ่มชื้นตามธรรมชาติ และให้ศึกษาวิธีการปรับปรุงดินเสื่อมโทรมให้สามารถใช้ประโยชน์ในการเพาะปลูก โดยมี “กรมพัฒนาที่ดิน” เป็นหน่วยงานหลัก ร่วมกับหน่วยงานอื่นๆ ในการทดสอบวางแผน และจัดระบบการปลูกพืช และเป็นหน่วยงานแกนกลางในการบริหารงาน ประสานงานกับหน่วยงานต่างๆ ที่เกี่ยวข้อง รวมทั้งติดตามและประชาสัมพันธ์โครงการอีกด้วย

“กรมพัฒนาที่ดิน” ได้เข้ามาดำเนินโครงการปรับปรุงบำรุงดินในรูปแบบต่างๆ ด้วยอินทรียวัตถุ การใช้ปุ๋ยหมัก ปุ๋ยพืชสด และน้ำหมักชีวภาพ รวมถึงการจัดทำระบบอนุรักษ์ดินและน้ำให้เหมาะสมกับพื้นที่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการปลูกหญ้าแฝกด้วยวิธีการต่างๆ ซึ่งเป็นการอนุรักษ์ดินและน้ำ การฟื้นฟูทรัพยากรดิน และการรักษาสภาพแวดล้อม จนกระทั่งสามารถฟื้นฟูสภาพดินที่แห้งแล้งจนเกือบเป็นทะเลทรายให้กลับมามีความชุ่มชื้นได้อีกครั้ง ซึ่งทีมงานโลก 360 องศา เองก็ได้พิสูจน์ด้วยตาตัวเองจากการมาเยือนครั้งนี้

การมาเยือน “ศูนย์ศึกษาวิธีการฟื้นฟูที่ดินเสื่อมโทรมเขาชะงุ้มอันเนื่องมาจากพระราชดำริ” ในครั้งนี้ ทำให้เรามีโอกาสได้รับความรู้มากขึ้นเกี่ยวกับพืชสำคัญของที่นี่ นั่นก็คือ“หญ้าแฝก” ซึ่งเป็นพืชมหัศจรรย์ที่เป็นทั้งตัวอนุรักษ์ดินและอนุรักษ์น้ำ นั่นก็เพราะคุณสมบัติของรากหญ้าแฝกที่ช่วยลดการพังทลายของดินในพื้นที่ลาดชัน รากของหญ้าแฝกที่มีลักษณะเป็นร่างแหเล็กๆ สานกันแน่นหนาใต้พื้นดิน สามารถเจริญเติบโตในแนวดิ่งลงไปในดินได้กว่า 2 เมตร จะเป็นตัวเบิกนำและระเบิดหินใต้ดินให้ผุกร่อน รวมถึงช่วยเก็บรักษาน้ำไว้ในดิน ดังนั้นที่ศูนย์ศึกษาวิธีการฟื้นฟูที่ดินเสื่อมโทรมเขาชะงุ้มอันเนื่องมาจากพระราชดำริแห่งนี้ จึงได้นำหญ้าแฝกมาใช้ในการฟื้นฟูสภาพดินจากความเสื่อมโทรมให้กลับสู่ความสมบูรณ์ได้อีกครั้งนั่นเอง

นอกจากการเรียนรู้คุณประโยชน์มหาศาลของหญ้าแฝกที่ช่วยพลิกฟื้นผืนดินที่นี่แล้ว พวกเรายังไปเยี่ยมชมพื้นที่ดินทดลองของบ้านตัวอย่าง ซึ่งเป็นแนวทางเกษตรทฤษฎีใหม่ตามแนวพระราชดำริ โดยการจัดแบ่งพื้นที่ขนาดเล็กประมาณ 510 ไร่ ออกเป็นส่วนๆ ที่สามารถใช้ประโยชน์ได้สูงสุด โดยการแบ่งก็จะมีส่วนของที่อยู่อาศัย 10% นาข้าว 30% บ่อเก็บน้ำ 30% ที่เหลือเป็นแปลงไม้ผลอีกประมาณ 30% ในส่วนของที่อยู่อาศัย ก็จะแบ่งเป็นแปลงปลูกผักและเลี้ยงสัตว์

ทีมงานโลก 360 องศา ได้เดินทางไปยังบ้าน “หมอดิน” เครือข่ายของกรมพัฒนาที่ดินในพื้นที่ ซึ่งเป็นบทพิสูจน์อย่างหนึ่งหลังการฟื้นฟูที่ดินเสื่อมโทรมในแถบนี้ นั่นก็คือ ชีวิตความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นของเกษตรกร และความเชื่อมโยงนำความรู้ที่เกิดขึ้นจากการลองทำ แล้วนำผลที่ได้จริงไปเผยแพร่ให้คนอื่นๆ ไปขยายผลต่อ “หมอดิน” จึงนับเป็นอีกหนึ่งผลงานที่ประสบความสำเร็จเป็นอย่างมากของกรมพัฒนาที่ดิน ซึ่งพวกเราก็ได้มีโอกาสเรียนรู้เรื่องราวต่างๆ จากหมอดินด้วยเช่นกัน ครั้งแรกที่เราได้เจอหมอดิน

ทีมงานโลก 360 องศา ทุกคนตกใจมาก เพราะหมอดินที่เรามาหานั้น มีอายุแค่ 30 กว่าๆ แต่หลังจากที่เราได้พูดคุยและทำความรู้จักกันแล้ว อายุไม่ใช่เครื่องชี้วัดความสำเร็จเลยทีมงานที่ได้เยี่ยมชมแปลงผักที่บ้านหมอดิน และได้ผักติดมือมาหลายชนิด เพื่อประกอบอาหารมื้อเย็นกัน โดยมีเมนูพิเศษในวันนี้ คือ น้ำพริกกะปิ และไข่มดแดง ที่สอยโดยคุณ Berndเพื่อนชาวเยอรมัน ที่สนุกสนานกับการใช้ชีวิตในชนบท รวมทั้งฝีมือตากล้องของทีมงาน ที่ลงมือเก็บผักสดมาจิ้มน้ำพริก ซึ่งเก็บกันรอบๆ บ้านหมอดินนั่นเอง รสชาติผักสดๆ หวานอย่าบอกใครนับว่าเป็นมื้อที่อิ่มหนำสำราญอิ่มท้อง และอิ่มใจ ของทีมงานโลก 360 องศา อีกมื้อหนึ่งเลยทีเดียว

การเดินทางมาเยือน จ.ราชบุรี กับเพื่อนร่วมเดินทางจากต่างแดนในครั้งนี้ นับเป็นประสบการณ์ที่สนุกสนานและเหน็ดเหนื่อยเอาการเลยทีเดียว แต่สิ่งหนึ่งที่ทำให้พวกเรารู้สึกชุ่มชื่นใจอยู่ตลอดเวลา นั่นก็คือ พืชผักอันอุดมสมบูรณ์ทั้งหลายเหล่านี้ มาจากน้ำพักน้ำแรงของพี่น้องเกษตรกรไทย ที่ก่อนหน้าที่ผืนดินแถบนี้แทบจะปลูกอะไรไม่ได้เลยด้วยซ้ำ แต่พวกเขาก็ไม่เคยละความพยายามที่จะร่วมกันพลิกฟื้นผืนดินเสื่อมโทรมเหล่านั้น โดยอาศัยแนวทางตามพระราชดำริพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวที่พระราชทานให้ รวมไปถึงการวางแผนฟื้นฟู อนุรักษ์น้ำและดินของกรมพัฒนาที่ดิน ที่นอกจากจะดำเนินงานในพื้นที่แล้ว ยังเผยแพร่และเปิดโอกาสให้ผู้คนที่สนใจได้เข้าเยี่ยมชม
ภาพแห่งความสนุกสนานของทีมงานและเพื่อนจากต่างแดนของเรากับวิถีชนบทจะวุ่นวายเพียงไร และวิธีการฟื้นฟูดินจากหญ้าแฝกจะน่าสนใจสักเพียงไหน ติดตามได้ในรายการโลก 360 องศา วันเสาร์นี้ เวลา 3 ทุ่มครึ่งทางช่อง 5