ปลูก ‘มะเขือเทศ’ แบบยั่งยืน

โดย...วราภรณ์

ปัญหาที่เกษตรกรส่วนใหญ่มักประสบ คือ การใช้ยาฆ่าแมลงและปุ๋ยเคมีทำการเกษตร ส่งผลต่อสุขภาพของชาวไร่ชาวสวนมากมาย อีกทั้งยังส่งผลให้ต้นทุนด้านการเพาะปลูกสูง แต่พืชสวนกลับไม่ได้มีผลผลิตดีเท่าที่ควร พืชมากเกินไปจนล้นตลาด การขนย้ายไม่ได้มาตรฐาน ส่งผลให้พืชผลถูกปฏิเสธการรับซื้อ ทำให้เกษตรกรขาดรายได้ปีหนึ่งๆ เป็นจำนวนเงินหลายล้านบาท

ภาคเอกชนอย่าง เทสโก้ โลตัส เล็งเห็นปัญหา ยื่นมือเข้าไปช่วยเหลือให้คำแนะนำในด้านต่างๆ  ทั้งการทดลองทำไร่ตัวอย่างที่ไร่มะเขือเทศ แม่โถ อ.ฮอด จ.เชียงใหม่ ไร่มะเขือเทศแหล่งใหญ่ของประเทศและรับซื้อตรงจากเกษตรกร แนะวิธีปลูกลดการใช้ยาฆ่าแมลง แนะวิธีการขนส่งที่รักษาความสดใหม่ของพืชผล จนเกษตรกรมีชีวิตความเป็นอยู่ที่ดี สุขภาพแข็งแรงขึ้น

ลองไปสัมผัสวิธีคิด วิธีจัดการกับพืชไร่ วิธีลดปริมาณขยะอาหาร ฯลฯ เพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนต่อไป

ปัญหาที่ชาวบ้านต้องประสบ

พีรดา สิมะนธาธร วัย 35 ปี ดีกรีปริญญาโทสาขากฎหมายระหว่างประเทศ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เจ้าของไร่มะเขือเทศนับ 40 ไร่ ที่แม่โถ จ.เชียงใหม่ และยังเป็นตัวแทนเกษตรกรผู้รับซื้อมะเขือเทศจากไร่ใกล้เคียง กล่าวถึงปัญหาก่อนที่ภาคเอกชนจะเข้ามาให้ความรู้กับเกษตรกร ซึ่งล้วนเป็นญาติและคนในครอบครัว ซึ่งปลูกมะเขือเทศพันธ์ุท้อแต่ดั้งเดิม ที่ป่วยไม่สบายกันบ่อยจากการใช้ยาฆ่าแมลง ปลูกมะเขือเทศออกมาแล้วพบภาวะสินค้าล้นตลาด หลังจากเทสโก้เข้ามาช่วยด้านระบบการตลาดของชาวบ้าน ดูแลคุณภาพสินค้า แนะนำเกษตรกรในการเพาะปลูกทำอย่างไรให้ได้คุณภาพได้มาตรฐานและปลอดภัย ได้มาตรฐานสากล

“เรามีลูกไร่ 200 กว่าราย ที่เริ่มทำวิธีการปลูกที่เป็นมิตรกับสิ่งแวดล้อม เช่น ควบคุมคุณภาพการปลูกเริ่มจากคนในครอบครัว คือ ควบคุมการใช้ปุ๋ย โดยเริ่มนำปุ๋ยชีวภาพเข้ามาใช้ เกษตรกรจะได้เรื่องสุขภาพ เพราะอดีตใช้สารเคมีเยอะ เทสโก้ให้เราศึกษาด้านปัญหาสารเคมีและนำปุ๋ยชีวภาพเข้ามาช่วย ลดการฉีดยาฆ่าแมลง หันไปใช้ปุ๋ยหมัก โดยใช้เศษมะเขือเทศ กะหล่ำปลี ผักกาดขาว เศษฟางข้าวนำมาหมักกับแกลบ กากน้ำตาลทำเป็นหัวเชื้อ

เมื่อก่อนต่อการปลูกมะเขือเทศครั้งหนึ่ง เราใช้เงินค่าปุ๋ยเคมีและยาฆ่าแมลงไร่ละ 4 หมื่นบาท แต่พอเราหันมาใช้ปุ๋ยหมักลงทุนเพียงแค่ 2 หมื่นบาท ซึ่งใช้เศษอาหารที่เหลือในครัวเรือนมาเปลี่ยนเป็นปุ๋ยหมักได้ สุขภาพก็ดีขึ้น ไม่มีความเสี่ยงตกเข้าไปสู่ร่างกาย ทดลองมา 1 ปี ก้าวสู่ปีที่ 2 แล้วเห็นผลดีมากๆ”

พัฒนาต้นน้ำถึงปลายน้ำ

นอกจากปัญหาด้านการเพาะปลูกที่ชาวบ้านต้องประสบแล้ว เทสโก้ยังสังเกตว่ามีสินค้าเกษตรที่พ่อค้าคนกลางส่งมาถูกตีกลับประมาณ 60-70% ทำให้เกษตรกรขาดรายได้จากการที่ผลผลิตเสียหาย เพราะสินค้าโดยเฉพาะผักผลไม้มีอายุสั้น จึงยื่นมือเข้ามาช่วยพัฒนาสินค้าตั้งแต่ต้นน้ำถึงปลายน้ำ

“สินค้าส่งมาถึงเราสมมติ 100 กิโลกรัม เรารับแค่ 40 เนื่องจากผลผลิตโดนยาฆ่าแมลง เราจึงเข้าไปให้ความรู้แก่เกษตรกรเพื่อแนะนำการใช้ปุ๋ย ใช้ดิน ใช้น้ำ อย่างถูกต้องตั้งแต่  5 ปีที่แล้ว อีกทั้งเรามีการวางแผนการเพาะปลูกล่วงหน้า มีการกำหนดราคาอย่างเป็นธรรม สินค้าการเกษตรปลูกเท่าไรเรารับหมด ดังนั้น การรับซื้อสินค้าโดยตรงจากเกษตรกรจึงเป็นวิธีแก้ปัญหาที่ตรงจุด

เริ่มตั้งแต่การเข้าไปพูดคุยกับเกษตรกร เพื่อปรับทัศนคติในการเพาะปลูก ให้ผลิตสินค้าตามความต้องการของตลาด เข้าไปช่วยวางแผนการเพาะปลูกเพื่อให้ผลผลิตออกมาในช่วงที่ตลาดมีความต้องการ ก็จะทำให้เกษตรกรขายผลผลิตได้ทั้งหมด ไม่ต้องสูญเสีย และยังได้ราคาดีอีกด้วย” พรเพ็ญ นาถพิริยรัตน์ รองประธานกรรมการฝ่ายกำกับดูแลคุณภาพสินค้า เทสโก้ โลตัส อธิบายถึงกระบวนจัดซื้อสินค้าเกษตรที่ทำให้เกิดคุณค่าร่วมกัน

เธออธิบายต่อว่า เกษตรกรผู้ปลูกมะเขือเทศในแถบแม่โถ อ.ฮอด นี้ เมื่อก่อนจะปลูกอะไรก็จะมีพ่อค้าคนกลางมารับซื้อ และนำสินค้านั้นมาส่งให้ศูนย์กระจายสินค้าเทสโก้ โลตัส ซึ่งแผนกตรวจสอบสินค้าหากตรวจพบว่ามีการใช้ปุ๋ยเคมีที่เกินมาตรฐานกำหนด สินค้านั้นๆ ก็จะถูกปฏิเสธการรับซื้อเพราะไม่ผ่านค่ามาตรฐาน ซึ่งก็จะทำให้ชาวเกษตรกรเสียรายได้ ผลผลิตยังเสียหายอีก

“ปัจจุบันเราเพิ่มปริมาณการรับซื้อสินค้าโดยตรงจากเกษตรกรอย่างต่อเนื่อง ไม่ว่าจะเป็นผลไม้ตามฤดูกาลที่ซื้อมากกว่าปีที่แล้วถึง 150% ทั้งยังเป็นช่องทางการจำหน่ายสินค้าที่มั่นคงให้แก่เกษตรกร ให้คำแนะนำการเพาะปลูก รวมถึงการวางแผนการสั่งซื้อล่วงหน้า จึงทำให้เกษตรกรวางแผนการเพาะปลูกและบริหารต้นทุนได้ ที่สำคัญยังลดปัญหาผลผลิตล้นตลาด ไม่ต้องเผชิญกับปัญหาราคาตกต่ำด้วย”

ที่เน้นมากก็คือเรื่องความปลอดภัย ตลอดจนรวมผลักดันสู่มาตรฐานสากล GAP

“ตอนนี้เราส่งเสริมให้เกษตรกรปลูกพืชให้ได้มาตรฐาน ซึ่งหากยั่งยืนตัวเกษตรกรเองก็ปลอดภัย อายุยืนยาวขึ้น ใช้ปุ๋ยชีวภาพ ปริมาณการเพาะปลูกดี ใช้ต้นทุนในการปลูกลดลง มาตรฐานนี้เขาต้องเห็นผลก่อนว่าเขามีต้นแบบอย่างไร พอเกษตรกรเรียนรู้มากขึ้น เราต้องมีต้นแบบในการชักจูงเกษตรกรรายย่อยมาศึกษาเรียนรู้ เรียนรู้จากของจริง เราสอนให้ชาวไร่ดีดลูกคิดว่า ค่าปลูกมะเขือเทศต่อสวนต่อไร่มีมูลค่าเท่าไร สิ่งเหล่านี้คือต้นทุน เพื่อเขาจะได้ไม่ขาดทุน และไม่ต้องทิ้งพืชผักที่เหลือ ผลผลิตก็จะปลูกตามความต้องการของตลาด ซึ่งผู้บริโภคต้องการมะเขือเทศทั้งกินผลสดและนำไปปรุงอาหาร”

การขนส่งสำคัญที่สุด

อีกปัญหาใหญ่ที่พรเพ็ญเห็นก็คือ การปลูกมะเขือเทศที่แม่โถต้องปลูกบนเขา ทางขึ้นเป็นทางชัน  มีความยากลำบาก ต้องขึ้นดอยไปปลูก ไปดูแลผลผลิต ที่สำคัญ การขนส่งลงมาจากดอยไปสู่ผู้บริโภคด้านล่างเกิดความยากลำบาก จึงต้องมีการวางระบบการขนส่งที่ดีก็จะไปถึงผู้บริโภคได้เร็ว เพื่อสินค้าจะได้ถึงมือผู้บริโภคแบบสดใหม่

“เมื่อก่อนชาวบ้านจะขนมะเขือเทศใส่ท้ายรถกระบะโดยไม่มีภาชนะใส่ทั้งสิ้น เราจึงมาแนะนำให้หาลังพลาสติกใส่เพื่อลดการกระแทก และเปลี่ยนมาใช้กระดาษสีขาวแทนที่กระดาษหนังสือพิมพ์ เพื่อความปลอดภัย เมื่อใช้ภาชนะใส่ ผักก็จะไม่ช้ำเสียระหว่างการขนส่ง ความสดของมะเขือเทศจะอยู่นานกว่า คือเมื่อขนส่งด้วยรถสิบล้อความสดเหลือ 4 วัน ถ้าขนด้วยรถกระบะความสดจะอยู่ได้ 5 วัน แต่ทุกวันนี้เราได้อายุความสด 6 วัน และการสูญเสียของผลผลิตเป็น 0% ไม่เกิดอาหารที่เป็นขยะเลย ซึ่งทำให้เกษตรกรมีรายได้เพิ่มขึ้นด้วย”

นอกจากนี้ เนื่องด้วยมะเขือเทศเป็นพืชล้มลุก จึงแนะนำให้ปลูกสลับกับกะหล่ำปลีและส้ม เพื่อรักษาคุณภาพดิน

วินวินทั้งคู่ค้าและผู้บริโภค

ด้าน ชาคริต ดิเรกวัฒนชัย รองประธานกรรมการแผนกสื่อสารองค์กรและความยั่งยืน เทสโก้ โลตัส กล่าวว่า โครงการนี้ถือเป็นโครงการ CSV (Creating Share Value) หนึ่งขององค์กร ที่มุ่งให้ชุมชนเกิดประโยชน์มากที่สุด โดยใช้ความเชี่ยวชาญขององค์กรมาสร้างให้เกิดประโยชน์อย่างยั่งยืน ทั้งเชิงเศรษฐกิจและสังคมไปพร้อมๆ กัน

“ประโยชน์ของการทำ Direct Sourcing ของมะเขือเทศที่แม่โถนี้ที่เห็นได้ชัด คือการสร้างประโยชน์ต่อเกษตรกรที่ทำให้เกิดการสั่งซื้อที่แน่นอนกว่า 360 ตัน/ปี เฉพาะมะเขือเทศอย่างเดียวทำให้เกษตรกรมีความมั่นคงทางรายได้ และมีรายได้เพิ่มเฉลี่ยกว่าปีละ 1 ล้านบาท ลูกค้าของเทสโก้ โลตัส ก็ได้ผลผลิตที่สดใหม่มากขึ้นอีก 1 วัน จะช่วยเพิ่มความสดของมะเขือเทศได้ยาวนานถึง 6 วัน จากเดิมที่อยู่ได้ 5 วัน และยังได้ขนาดของมะเขือเทศที่ดีที่เหมาะสมกับความต้องการของลูกค้า คือ 9-18 ลูก/กิโลกรัม

ชุมชนและสิ่งแวดล้อมจะได้รับประโยชน์จากการลดการสูญเสียมะเขือเทศไปโดยเปล่าประโยชน์ อีกทั้งยังช่วยลดผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม นอกจากนี้ คำแนะนำความรู้สมัยใหม่เกี่ยวกับการเพาะปลูกก็จะทำให้เกิดการรักษาคุณภาพของดินในพื้นที่เกษตรกรรม เป็นการพัฒนาที่ยั่งยืนกับเกษตรกรอีกด้วย” ชาคริต กล่าวทิ้งท้าย