กับดักของธูคูดีเดส

นักรัฐศาสตร์การเมืองระหว่างประเทศมักศึกษางานเขียนของนักประวัติศาสตร์กรีกโบราณ ชื่อว่า ธูคูดีเดส (Thucydides อังกฤษออกเสียงว่า ทิวซีดีดีส) เขาบันทึกการสงครามระหว่างนครรัฐกรีกโบราณในหนังสือประวัติศาสตร์สงครามเพโลโพนีเซียน (History of the Peloponnesian War) หัวใจของประวัติศาสตร์ตอนนี้ คือ การผงาดขึ้นมามีอำนาจของนครรัฐเอเธนส์กระทั่งบีบบังคับจนนครรัฐสปาร์ตาไม่อาจนิ่งเฉยต้องเผชิญหน้ากันและนำไปสู่สงครามในที่สุด เข้าทำนองว่า เสือสองตัวอยู่ถ้ำเดียวกันไม่ได้

ธูคูดีเดส กล่าวไว้ว่า “เป็นเพราะการเถลิงอำนาจของเอเธนส์และเพราะความกลัวของฝ่ายสปาร์ตาเอง ทำให้สงครามไม่อาจหลีกเลี่ยงได้” ถ้อยความนี้กลายเป็นหลักพิจารณาความเสี่ยงของสงครามระหว่างสองมหาอำนาจ เรียกว่ากับดักของธูคูดีเดส (Thucydides’ Trap) ธูคูดีเดสบันทึกว่า ก่อนที่สปาร์ตาจะรบกับเอเธนส์มีนักการทูตนักวาทศิลป์โน้มน้าวให้สปาร์ตารบเหมือนกัน แต่ที่สปาร์ตารบไม่ใช่เพราะถูกก ล่อม แต่เพราะความกลัวในเวลานั้นใครๆ ก็หันไปคบกับเอเธนส์กันหมด ทิ้งให้มหาอำนาจเดิมอยู่หัวเดียวกระเทียมลีบ 

มีกรณีศึกษาน่าสนใจระหว่างอังกฤษกับจักรวรรดิเยอรมัน พระเจ้ากรุงบริเตนใหญ่กับไกเซอร์ทรงเป็นพระญาติกันค่อนข้างสนิท แต่ตอนนั้นเยอรมนีเริ่มเติบใหญ่ อุตสาหกรรมก้าวหน้า เศรษฐกิจเริ่มมั่งคั่ง กำลังจะเทียบรัศมีมหาอำนาจบริเตน เจ้าพระเจ้าเอ็ดเวิร์ดที่ 7 ทรงกังวล จึงถามเสนาว่าพระญาติเราจะออกลายไหม เสนาถวายคำตอบว่า เห็นทีต้องรบเป็นแน่ เพราะเยอรมนีรวยเมื่อไหร่จะสร้างกองทัพเรือเทียบบารมีเราเป็นแน่แท้

พอดีพระเจ้าเอ็ดเวิร์ดสวรรคตเสียก่อน พระเจ้าจอร์จที่ 5 ครองราชย์ ไกเซอร์ วิลเฮล์ม ทรงมาเยี่ยมพระศพพร้อมกับประธานาธิบดี ธีโอดอร์ รูสเวลท์ แห่งสหรัฐ ซึ่งเห็นท่าไม่ดีจึงพยายามจะจับให้บริเตนกับเยอรมนีลงนามเป็นมิตร แต่ไกเซอร์ทรงบ่ายเบี่ยงว่าไม่เอาดอก แม้เยอรมนีจำต้องสร้างกองทัพให้ใหญ่โตแต่เรารักอังกฤษจะตาย เพราะเราโตที่อังกฤษ เลี้ยงมาแบบสุภาพบุรุษผู้ดีอังกฤษ นอกจากเยอรมนีแล้วเราเทิดทูนอังกฤษที่สุด

แล้วก็จริงอย่างทรงว่า คือ “นอกจากเยอรมนีแล้วเราเทิดทูนอังกฤษที่สุด” จึงทรงทำเพื่อประเทศชาติอย่างที่สุดด้วยการรบกับอังกฤษเสียเลย ในสงครามโลกครั้งที่ 1 ผลก็คือ ประเทศแพ้ยับเยิน ไกเซอร์ถึงกับถูกไล่จากบัลลังก์

ความกลัวของมหาอำนาจเดิมกับความกำแหงของมหาอำนาจใหม่ หากบริหารจัดการไม่ดีพอก็เตรียมรบได้เลย

แปลกประหลาดมาก ฝ่ายที่เอ่ยถึงกับดักของธูคูดีเดสเป็นคนแรก ไม่ใช่นักรัฐศาสตร์หรืออเมริกัน แต่เป็น สีจิ้นผิง ที่เรียกร้องให้ทุกฝ่ายหลีกเลี่ยงกับดักของธูคูดีเดส เพื่อป้องกันความขัดแย้งระหว่างมหาอำนาจใหม่กับมหาอำนาจเดิม ธูคูดีเดส ก็แนะแนวทางไว้เหมือนที่สีจิ้นผิงบอกนั่นเอง คือ ถ้าว่ารู้จะปะทะก็ควรคุยกันดีๆ ก่อน เสียอย่างเดียวก็คือ ในประเทศนั้นมีพวกหัวรุนแรงที่เย่อหยิ่งในศักดิ์ศรี ยอมหักไม่ยอมงอ ยั่วยุให้ต่างฝ่ายเข้าชนกัน ในยุคสปาร์ตาก็มีขุนนางใหญ่คือ สเธเนไลดาส เรียกร้องให้รบเพื่อศักดิ์ศรีบีบบังคับให้องค์ราชันอาร์คิดามุส ที่ใจเย็นไม่อยากรบ พยายามให้ทุกฝ่ายรอดูสถานการณ์ ต้องยอมซาวเสียงและผลก็คือ สปาร์ตาต้องรบ และสุดท้ายก็พ่ายแพ้แก่เอเธนส์

สีจิ้นผิง ก็เหมือนกษัตริย์อาร์คิดามุส แม้จะเสนอให้ใจเย็น แต่ต้องระวังพวกนักฉวยโอกาสหัวรุนแรงด้วย โดยเฉพาะในช่วงหลังกระแสชาตินิยมในจีนร้อนแรงเหลือเกิน ส่วนในสหรัฐมีกระแสฝ่ายอนุรักษนิยมที่หวาดระแวงจีนมาก ใช้มาตรการทางเศรษฐกิจเล่นงานกับจีนอยู่บ่อยๆ แต่ เหมาเจ๋อตง บอกว่า อั๊วชอบคุยกับพวกฝ่ายขวา พวกนี้ตรงไปตรงมาดี คุยง่ายชอบไม่ชอบก็รู้กันเลย ส่วนฝ่ายซ้ายมันชอบเล่นแง่ บอกอย่างทำอย่างอั๊วรำคาญ